F 785 
.W4W5 



y,'()f .iije Islsl) People of Solcrado 



TRAETHAWD 



O'i Scfyiatl Borenar liyil yn Awr. 



Eisteddfod Gwyl Dewi Sant, Denver, Colo. 



EVAN WlI^LvIAMS. 

DENVERf.'QOLORADO. 



K(,RA1I\VV1) A ChYHOKDDWYD CAN KVAX W'lLMAMS. 
1889. 

(ALL riohtS^ u 




Class F^8.~ 

Book_liiiU[5 



Coipghtl^?- 



COPmRIGHT DEPOSIT 



History of the lelsh People of Colorado. 



TRAETHAWD 



^ O'i SefyM Borenaf liyd yn km. 



— TESTYX— 



Eisteddfod Gwyl Dewi Sant, Denver, Colo. 



/ 

^— GAN — 



EVAN '^WIIvIvI AIMS, 

DENVER, COLORADO. 



Arc.kaffwvd a Chyhokddwvi) gan Evan WiIvTvIAMS. 
1889. 

[am. rights reskrved.] 



Entered according to Act of Congress in the year 1889 by 

EVAN WII.T,IAMS, 
In the office of the t,ibrarian of Congress, at Washington. 






<$y9uyy$iad. 



tudai.r;x. 
At y Darllenydd v 

Swydd Arapahoe : 2-13 

Swydd Boulder 13 

Swydd Chaffee 14 

Swydd Clear Creek 15-21 

Swydd Elbert 21 

Swydd El Paso 22 

Swydd Fremont 23-25 

Swydd Gilpin 26-36 

Swydd Gunnison 36 

Swydd Jefferson 37-40 

Swydd Lake 41 

Swyddi Grand, Garfield a Pitkin 42 

Swydd Pueblo 43 

Swydd San Juan 44 

Swvddi Delta, Montrose, Ouray, Saguache a San 

Miguel 45 

Swydd Summit 46 

Swydd Weld 46-4S 

Nodiadau Byrion am rai o Brif Gymry Colorado — 

Charles, William, Denver 49 

Davies, Llewelyn P., Central 50 

Evans, Griffith, Estes Park 51 



IV CYNWYSIAD. 

Kdwards, Melvin, Denver 52 

Evans, John, Denver 52 

Francis, William, Erie 53 

Griffiths, Morgan, Coal Creek 53 

Hughes, George N, , Coal Creek 54 

Hughes, Richard, Coal Creek 54 

Griffiths, Griffith D. , Prospect 55 

Griffiths, Robert R., Denver 55 

Jenkins, John G. , Denver 56 

Jenkins, Thomas E., Central 57 

Jones, Edward, Russell Gulch 58 

Parry, Robert, St. Elmo 58 

Phennah, John, Erie 59 

Roberts, John G. , Denver 60 

Roberts, John G., Idaho Springs 60 

Roberts, Lewis, Denver 61 

Roberts, Thomas G., Leadville 62 

Thomas, Morris, Denver 63 

Williams, Edward W., Russell Gulch 63 

Williams, John T. , Erie 65 

01-Nodion Cvffi-edinol 66 



f\t y Darll(^9ydd. 



Gyda'r un amcaii ai^ oedd genym wrth 
ysgrifenu liyii o Hanes Cymry Colorado yr 
ydym yii cyhoeddi y llyfryn hwn, sef trysori 
3'chydig o hanes ein cenedl yn y dalaeth hon. 

Yr ydym yn wybyddus nad ydyw hanes 
Cymr\^ y swyddi deheuol o'r dalaeth genym 
mor gyflawn fe allai ag y dylai fod, er hyny 
credwn na ddigwyddodd dim nodedig gyda 
Chymry y swyddi hyn. 

Dymunwn ddiolch i'r cyfeillion canlynol am 
y cynorthwy a roddasant i ni, sef Thomas E. 
Jenkins, Central, John G. Roberts, Denver, 
a Thomas G. Roberts, Leadville. 

Hydervvn y caiff y llyfr hwn dderbyniad 
cynes gan ein cenedl. 

Yr eiddoch, yn genedlgarol, 

Evan Williams. 



HANES GYMRY COLORADO 

O'i Sefydliad Boreuaf hyd yn Awr. 



KJID oes dim yn fwy dyddorol i'r hanesydd a'r 
' liynafiaetliydd nag ymchwilio i hanes ei 
genedl, a hyny er cael allan amser eu sefydliad 
cyntaf mown unrhyw wlad, talaeth neu dref, 
er mwyn gweled ea cynydd yn y lleoedd hyny. 
Ceir fod hyn yn orchwyl anha\vdd,yn enwedig 
mewn lleoedd newyddion,oherwydd fod y bobl 
yn symud mor fynych o'r naill le i'r Hall, a 
dyma yr anhawsder sydd yn ein gwynebu 
wrth ysgrifenu hanes Cymry Colorado, gan 
mac prospectors oedd y rhan fwyaf o honynt, 
ac oherwydd hyny yn symud yn lied ami, 
oddigerth y rhai a sefydlasant yn y camps 
mwyaf llwyddianus, yn mha leuedd y deuwn o 
hyd i rai o'n cenedl ag sydd ynddynt er '59 a '00. 
Modd bynag, er cymaint yr anhawsder, mae 



2 HANES CYMRY COLORADO. 

yn destyn hynod ddyddorol i ni, ac amcanwii 
yn nherfynau y traethawd hwn roddi cryiiodeb 
o hanes sefydliadau y Cymry yn y dalaeth mor 
gyflawu a chywir ag sydd modd. Sylwn ar 
hanes y Cymry yn mliob swydd He y maent 
yn Uuosog, gan enwi y lleoedd hyny, a chan 
adael allan y man leoedd oherwydd diffyg 
gwybodaeth ddigonol yn eu cylch. 



SWYDD ARAPAHOE. 



DENVER. 

Nid oedd dim son an yr enw "Denver" hyd 
tua 1860. Pan ddaeth yr aur-chwilwyr cyntaf 
i olchi aur o Cherry creek Aururia y gelwid y 
lie, ac yn West Denver yn awr yr oedd y camp. 
Y teulu Cymreig cyntaf a ddaeth yma ydoedd 
Mrs. Davies a'r plant, (mam a chwiorydd Mrs. 
L. L. Rees.) Pasiodd y teulu hwn drwy Den- 
ver yn 185G ar eu fiPordd i Utah, ac ar ol aros 
yno am ysbaid, ac yn anfoddlon ar y lie, 
dychwelasant yn mis Mai, 1860, gan sef- 
ydlu yr ochr ddwyreiniol i'r creek, sef East 



SWYDD AKAPATIOE. 6 

Denver yn awr. Adeiladasant log cabin ar y 
tir lie saif y Charpiot Hotel, ar Larimer, rhwng 
loth a lOth. Mr. Butler, mab-ynghyfraith 
Mrs. Davies ydoedd Marshal cyntaf Denver. 
Ganed merch i Mrs. Butler yma yn 1860, a 
hon ydoedd y plentyn gwyn cyntaf a aned yn 
y lie. Yr oedd Mrs. Butler yn byw yr adeg 
hon ar l^lake a 18th streets, lie saif y Centen- 
nial Hotel yn awr. Mab-ynghyfraith Mrs. 
Davies (Jim O'Neil) ydoedd y cyntaf i gael ei 
gladdu yn yr hen fynvvent ar Capitol Hill^ ac 
efe a berchenogai y tir yr adeg bono. Dy wedir 
ar sail dda fod Mrs. Davies yn un o 21 o 
wragedd yn boll diriogaeth Colorado yr un 
amser. Cawn fod amryw o'r teulu parch us 
hwn yn byw yma yn awr ac yn gysurus eu 
hamgylchiadau. Yn mis Mehefin y tiwyddyn 
bono daeth Evan E. Davis a"i deulu ac Evan 
Davis arall yma o Emporia, Kas., ac mae y 
blaenaf a'r teulu yn byw yma yn awr ar 
California Street. Er na arosodd yma ond 
ychydig yr adeg bono, cawn iddo ddychwelyd 
yn mhen rhai blynyddau a gwnaeth ei gartref 
yma. Yn 18()2 daeth Gov. John Evans yma 
i weinyddu y swydd o lywodraethwr, o Evan- 



4 HANES CYMRY COLORADO. 

stoD, 111. Deallwn ei fod ef ac Abraham 
Lincoln yn hen gyfeillion, a dymay rheswm yn 
ddiaa iddo gael ei benodi i'rswydd bwysighon. 
Mae John Evans yn Gymro o waed coch,cyfan, 
fel y dywedir. O'r amser hyny hyd yn awr 
mae wedi bod yn weithgar gyda phobpeth a 
fyddai o les i'r dalaeth, ac efe fu yn ofFeryn i 
gael rhai o'r rheilfFyrdd pwysicaf i redeg i 
Denver. Hefyd cawn iddo flynyddau yn ol 
osod allan ddarn o dir fel ychwanegiad at y 
ddinas, yr hyn a elvvir yn Evans Addition, a'r 
flwyddyn hon mae wrthi yn adeilada Office 
Building, wyth nchder lloft, yr hyn a ddengys, 
er ei fod yn heneiddio, fod ei ffydd yn cryf- 
hau yn nyfodol y Queen City. Eiddanwn iddo 
hir oes i wneyd daioni. 1860 hyd 1867 
cawn amryw Gyrnry yn sefydlu yn Denver, ac 
yn eu mysg John P. Williams. Griffith Evans 
(Estes Park wedi hyny), L. L. Rees, Evan G. 
Owens ac eraill, ond ni chymerodd dim rhyfedd 
le yr adeg hon. Yn y blynyddoedd rhwng 
1868 a 1872 daeth amryw o'n cenedl yma, yn 
eu plith cawn William J. Evans, Richard 
Hughes, Rice Morgan, R. R. Griffiths, James 
Thomas, John Evans, W. W. Griffiths, Hugh 



SWYDD ARAPAHOE. 5 

Pritchard ac eraill. Prif ddigwyddiad 1S72 
ydoedd sefydliad yr Ysgol Sul ynghyd a chwrdd 
canu. Sefydlwyd yr Ysgol Sul yn iighapel y 
Presbyteriaid Saesoneg a phenodwyd y diwedd- 
ar William J. Evans yn arolygwr. Byr fu 
tymor eu harosiad yn y lie hwn gan iddynt 
symud i gynal eu cyrddau i gongl Holladay 
a loth. Cawn fod o 20 i 40 o Gymry yn myn- 
ychu yr Ysgol a chynulliad da yn y cyfarfod- 
ydd eraill. Yr adeg lion ceid ambell bregeth, 
a diau mae i'r Parch. John T. Williams, Erie, 
y perthyn y clod o draddodi y bregeth Gym- 
raeg gyntaf yn Denver, oblegid cawn ei fod yn 
dyfod yma yn fynych yr adcg hon i draddodi 
y gvvirioneddau am y groes i'w gydgenedl. Yr 
oedd golwg pur addavvol ar yr achos goreu am 
beth amser, ond tua 1874 bu farw o ddiffyg 
y gefnogaeth ddyladwy a gwasgariad y Cymry 
o'r ddinas. Daeth y panic yn mlaen ac oher- 
wydd y cyfry w wele ychwaneg yn ymadael fel 
mae nifer fechan o'n cenedl a arosodd yma. 
Modd bynag, wedi i effeithiau j^a/i^c 1877 fyned 
drosodd dechreuodd y Cymry ail gasglu i 
Denver. Tua'r adeg hon daeth J. G. Jenkins 
ac eraill i bresvvylio yma ac yn 1879 wele Lewis 



6 HANES CYMRY COLORADO. 

Roberts ac amryw eraill yn gwneyd eu hym- 
ddangosiad. Dechreuwyd cynal cyrddau ad- 
loniadol yn bur fuaii, ac yr oedd y cynulliadau 
yn lluosogi yn barhaus, fel y cawn, ar y 4ydd 
o Orphenaf, 1883, i'r Cymry gynal math o 
Eisteddfod leol yn East Turner Hall. Prif 
seren y mudiad hwn ydoedd Merlin Jones (yn 
awr yn Oakland, Cal.), a dygwyd y cyfan allan 
yn hynod Iwyddianus. Cyfarfyddau y genedl 
Gyrnreig yr adeg hori yn lied reolaidd yn yr 
hen Good Templars Hall ar Holladay Street. 
Y liwyddyn hon (1883) sefydlwyd y Cambrian 
Society, ac yn mis Hydref cynalient eu cyfar- 
fodydd yn Euclid Hall ar 14th Street. Daetli 
amryw Gymry newyddion i'r ddinas yr adeg 
hon ac yn eu mysg cawn D. Saunders, Evan 
Evans, William Edwards, John G. Roberts ac 
eraill. Llywydd y Cambrians bron er y cych- 
wyn ydyw John G. Jenkins, ynghyd a Lewis 
Roberts yn Ysgrifenydd. Perthyna i'r gym- 
deithas rai o brif Gymrv y ddinas. Amcan y 
gymdeithas ydyw helpu rhai o'n cenedl pan 
mewn angen, ac mae wedi gwneyd Rawer o les 
yn y cyfeiriad yma heblaw dwyn y Cymry i 
gyffyrddiad a'u gilydd. Cynelir cyrddau ad- 



SWYDD ARAPAHOE. 7 

loniadol a dawns dan nawdd y Cambrians, a 
bob blvvyddyn dathlir Gwyl Dewi mewn modd 
anrhydeddus, pryd y daw cynrychiolwyr o 
bron bob sefydliad Cymreig yn y dalaetb 
yma. Yn 1883 hefyd, talodd y Parcb. David 
Saunders, Abertawe, D. C, ymweliad a'r ddinas 
a thraddododd bregeth alluog i'r Cymry yn 
nghapel y Methodistiaid Esgobol ar Lawrence 
Street. Daetb i feddwl rliai o'r Cymry roddi 
anrheg i'r gwr parcbedig er cof am ei ymwel- 
iad a'r ddinas, ac aed ati o ddifrif, ac fel pob 
petb yr ymafla Cymry y brif ddinas ynddo 
llwyddasant i godi digon o arian i gael ffon a 
pben aur gwertb $60. Disgynodd y gorchwyl 
o'l gyflwyno ar R. R. Griffitbs, yr byn a wnaeth 
mewn araeth fer ac i'r pwrpas. Yn 1884 wele 
y Cymry yn cyhoeddi Eisteddfod Dalaetbol 
Colorado, i'w cbynal yn Denver dydd Nadolig 
y flwyddyn bono. Aed ati.o ddifrif i barotoi 
rbaglen o'r testynau, yr bon sydd hyd heddyw 
yn glod idynt. Disgwylid amser da, ond ow! 
wele y streic yn decbreu a'r mwyafrif o Gymry 
y dalaetb allan o waitb. O'r diwedd, wele 
dydd cynaliad yr Eisteddfod yn gwawrio,ac fel 
yr ofnid, ycbydig ddaetb yngbyd,a tbroi allan 



8 HANES CYMRY COLORADO. 

yn aflwyddiauus a wnaeth, ond nid oherwydd 
difFyg ymdrech ar ran y pwyllgor, ond am fod 
sefyllfa pethau yn y dalaeth yn isel ar pryd. 
Hugh Jones, Erie, oedd yr arweinydd ; Tafalaw 
yn feirniad ar y rhyddiaeth a'r farddoniaeth : 
T. E. Jenkins, Central, yn beirniadu yr adrodd- 
iadau, yngbyd a Precentor Stevenson a John 
Phennah,Erie, yn feirniaid y canu. Llywydd- 
ion y gwahanol gyfarfodydd oeddynt Ex-Gov. 
John Evans, Judge Belford a Gen. Sampson. 
Cawn yn y flwyddyn hon i'r Cambrians ym- 
uno mewn glan briodas gyda'r clybiau Albion 
a'r Caledonian, ac yn y man wele y tair cym- 
deithas yn prydlesu adeilad i gynal eu cyfar- 
fodydd ar 17th a Curtis, yr hwn le a alvvant yn 
" Union Hall," a dyma lie y cynalia y Cam- 
brians ei cyfarfodydd yn awr. Yn 1886 cawn 
y digwyddiad Cymreig nesaf yn cymeryd lie, 
sef ail sefydlu Ysgol Sul. Sefydlwyd hon ar y 
19eg o fis Mawrth yn yr Union Hall, a chafodd 
gychwyniad da — tua 35 o ysgolorion, yn cael 
eu dosranu yn 5 o ddosbarthiadau. Etholwyd 
Edward J. Owens yn Arolygwr, Hugh R. 
Hughes yn Ysgrifenydd a Mrs. Brubaker yn 
Drysoryddes, ynghyd a W. D. Price yn Holwr. 



SWYDD ARAPAHOE. 9 

Yr Athrawon cyntaf oeddynt Evan B. Evans, 
John T. Williams, William W. Griffiths, Lewis 
Roberts ac Evan Williams. Mae yr Ysgol yn 
awr yn dair blwydd oed a golwg llewyrchus 
iawn arni. Mae ar gyfartedd tua 50 yn myn- 
ychu yr Ysgol ac wedi eu dosranu i 8 o ddos- 
barthiadau. Wrth weled y fath Iwyddiant pan 
sefydlwyd yr Ysgol, daeth i feddwl y cyfeillion 
sefydlu Eglwys yma, ac felly y gwnaed y mis 
Mai dilynol (1886) gan y Parch. William 
Charles, Dodgeville, Wis., yn cael ei gynorth- 
wyo gan y Parch. W. D. Price, Denver. Cys- 
goda yr Eglwys dan nawdd y Methodistiaid 
Calfinaidd. Rhif yr aelodau y Sul cyntaf 
ydoedd 32, ond yn awr rhifant tua 70. Yn 
mis Hydref y flwyddyn hon talodd y Parch. 
M. A. Ellis, M. A., ymweliad a Denver a chydag 
ef ei ferch, Miss Emily Ellis a Miss Miriam 
Jehu, er rhoddi cyngerdd ynia. Ar y 19eg 
cawn y ddwy ferch ieuanc dalentog yma yn 
cynal eu budd-gyngerdd yn yr Union Hall yn 
cael eu cynorthwyo gan gerddorion lleol. Syn- 
wyd y gynulleidfa gan ganiadau swynol Miss 
Ellis a chan adroddiadau meistrolgar Miss 
Jehu, fel y gofynwyd i'r ddwy foneddiges 



10 HANES CYMRY COLORADO. 

ieuanc roddi cyngerdd arall, ac felly y bu; 
rhoddwyd uii yr wythiios ddilynol yn y Second 
Congregational Church i gynulleidfa fawr, a 
chyda'r un gradd o Iwyddiant a'r cyngerdd 
blaenorol. Cafodd y boneddigesau hyn glod 
mawr yn y papurau dyddiol. Y trydydd Sul 
yn Hydref, drachefn, cawn y Parch. M. A. 
Ellis yn pregethu i'r Cymry yn nghapel yr 
Undodwyr i gynulleidfa fawr, a Miss Ellis 
yn canu. Yr oedd y bregeth yn deilwng o'r 
gwr parchedig yn ei chyfansoddiad a'i thradd- 
odiad. Yn y cyfamser cawn fod pethau Cym- 
reig yn rhedeg fel arferol — y Cambrians a'r 
Eglwys yn flodeuog, ond yn mis Mawrth, 1887, 
wele yr Eglwys yn cael ei chynliyrfu ohervvydd 
y ddawns a gynaliwyd gan y Cambrians i 
ddathlu Gwyl Dewi, yr hyn a fu yn otferyn 
nid bychan i oeri y cariad brawdol oedd yn 
bodoli rhwng yr Eglwys a'r Cambrians. Gos- 
tegodd y terfysg hwn, ond i gael ei adgyfodi 
drachefn y Mawrth canlynol (1888). Aeth yr 
ystorom hon drachefn heibio heb anafu neb, 
oddigerth ail-gyneu teimladau drwg yn y naill 
at y Hall. Cyn hir cawn bobpeth yn myned 
yn mlaen fel arferol, ac yn yr haf hwn wele y 



SWYDD ARAPAHOE. 11 

Cymry yu dechreu adeiladu capel ar Welton a 
loth. Agorwyd y capel yn mis Medi canlynol 
trwy wasanaeth y Parch n. Dr. Moore (M. E.), 
Lewis (diweddar o Gymru), John P. Jones a 
William G. Williams, o Erie. Costiodd y tir 
$3,500 a'r adeilad a'r dodrefn tua $2,000, ond 
nid ydyw y tir wedi talu am dano eto, ac y 
ychydig o ddyled yn aros ar yr adeilad. Y 
Parch. William Charles fu yn bugeilio y defoid 
yma am y ddwy fiynedd gyntaf, ac yn avvr y 
Parch. Thomas Miles, o Trenton, Neb., sydd 
yn gwasanaethu yr Eglvvys. O'r adeg hono 
hyd y lafo Fawrth ni chavvn i ddim neillduol 
gymeryd lie, ond y diwrnod hwnw cawn 
Gymry Denver yn cynal Eisteddfod fawreddog 
yn nghapel yr Undodwyr er dathlu Gwyl Dewi. 
Credwn na welwydd y fath gynulliad o Gymry 
erioed o'r blaen wrth odrau y Mynyddoedd 
Creigiog, oblegid bernir fod o leiaf 600 o 
Gymry dieithr yn y ddinas. Llywyddion y 
gwahanol gyfarfodydd oeddynt Ex-Gov. John 
Evans, Dr. Moore a Mr. J. G. Leyshon. Ar- 
weinydd y dydd ydoedd y Parch. M. A. Ellis. 
Beirniaid y gwahanol destynau oeddynt Mrs. 
Thomas Tonge, Parch. M. A. Ellis, Prof. Vin- 



12 HANES CYMRY COLORADO. 

cent Morgan, Dr. Moore, Prof. De Sollar, J. G. 
Smith ac R. R. Griffiths. Dyma un o'r Eis- 
teddfodau goreu y buom ynddi erioed, ond er 
hyDy deallwn mae troi allan yn aflvvyddianus 
a wnaeth mewn ystyr arianol er holl lafur ac 
ymdrech di-ildio y pwyllgor. Modd byiiag, 
llongyfarchwn y pwyllgor am ddwyn ein 
cenedl mor amlwg i sylw cenhedloedd eraill. 
Ceir yn y ddinas hon amryw o'n cenedl yn 
fasnachwyr llwyddianus, sef John G. Jenkins, 
yn cadw ystordy esgydiau ; Evan G. Owens, yn 
gwerthu gynau; James Thomas, yn gwerthu 
oriaduron, ynghyd ag amryw eraill. Yma y 
bu farw y pregethwr galluog Parch. E. L. Her- 
bert, ac 3^n ei farwolaeth ef collodd Cymry y 
ddinas un o'r dynion mwyaf defnyddiol. Yn 
nghapel yr Undodwyr cawn ftenestr goffadwr- 
iaethol iddo, yr hyn a ddengys fod "ei goffad- 
wriaeth yn fendigedig" ganddynt. Cyfrifir 
fod yn byw yn Denver yn awr o 1,000 i 1,500 
o Gymry, er, mae'n wir, na welir cymaint a 
hyny yn dyfod ynghyd i unrhyw gyfarfod. 
Dengys yr hyn a ysgrifenwyd fod cynydd ein 
cenedl yn y ddinas hon wedi bod yn lied gyf- 
lym, ac hefyd eu bod mewn agwedd lied lew- 



SWYDD BOULDER. 13 

yrchus yma yn avvr. Ein dymuniad ydyw ar 
fod i Iwyddiant mwy eto ddilyn Cymry y brif 
ddinas. 



SWYDD BOULDER. 

Deallwn fod Cymry wedi sefydlu yn y swydd 
hon tua 1873. Y cyntaf y gwyddom am dano 
ydoedd Griffith Evans, yr hwn a aeth o Denver 
i Estes Park yn y flwyddyn bono igodi anifeil- 
iaid a cbwilio am y "metal melyn," a bu yno 
am Jawer o fiyn3'ddau. Yn 1877 cawn i Thos. 
T. Roberts (Denver yn awr) ac eraill fyned yno 
ato. Yn 1874, os ydym yn cofio yn iawn, 
torodd exitement Jamestown allan,ac ymfudodd 
William J. Williams ynghyd ac eraill o'n 
cenedl yno ac i'r ardaloedd C3dGhynol. Bu y 
Cymry yn dra lluosog yn y swydd hon yn 
1884, a'r prif sefydliad ydoedd Gold Hill, ond 
heddyw ni cheir ond ychydig yn y swydd o 
gwbl. Un adeg yr oedd yn y swydd hon tua 
150 o'n cenedl yn preswylio. 



14 HANES CYMRY COLORADO. 

SWYDD CHAFFEE. 

Sefydlodd Griffith Evans (brawd Evan B. 
Evans, Denver) yn y swydd hon mewn lie a 
elwir Brown's Creek yn 1873, ac yno raae y 
teulu yn byw yn awr yn cadw fFerm. 

ST. ELMO. 

Sefydlwyr cyntaf y lie liwn ydoedd Robert 
Parry (^Cynfelyn), ei ddau fab, William Lloyd, 
Ellis M. Jones, John Thomas a Daniel Will- 
iams. Daeth y personau hyn yma yn lonawr, 
1880, o Leadville, ac fe gawsant amser lied 
galed o honi am ysbaid, gan nad oedd y lie 
ond anialwch diffaeth yradeg bono. Yn mhen 
ychydig cawn i Griffith Evans ddyfod yma o 
Brown's Creek i agor ystordy, a bu yma yn fas- 
nachwr llwyddianus am rai blynyddau, ond 
daeth angeu heibio a bu farw y Cymro cym- 
wynasgar hwn, gan adael gair da ar ei ol, a 
choffadwriaeth fendigedig. Cawn fod Cynfelyn 
yn trigianu yma o hyd, ynghyd ag amryw 
eraill. Bu Cynfelyn yn arolygydd rhai o'r 
mwngloddiau goreu yn y lie, a gelwir ef gan 
lawer yn "dad St. Elmo," oherwydd mai trwy 
ei lafur ef yn fwyaf neillduol y raae St. Elmo 



SWYDD CLEAR CREEK. 15 

yr hyii ydyw yn awr. Cawn iddo fod yii ar- 
olygydd y Mary Murphy, Tom Murphy ac 
eraill, ac fe drodd yr oil allaii yn llwyddianus 
dan ei ofal. Pob llwyddiant iddo eto yn y 
dvfodol, medd vr awdwr. 



SWYDD CLEAR CREEK, 



IDAHO SPRINGS, GEORGETOWN A 
SILVER PLUME. 

Yn 1860 darganfyddwyd aur hyd waelodion 
South Clear Creek, lie y saif Idaho Springs yn 
awr, ac wele yr archwylwyr yn prysuro yno o 
(Iregory Gulch, ac yn eu plith lawer o Gymry, 
sef John W.Edwards, "arwr Missouri City," a 
Geo. Griffiths, genedigol o Utica, N. Y. Buont 
yn lied ffodus yn newisiad tir, a chawn i'r 
ddau fod yn flaenllaw yn ffurfiad cyfreithiau 
i'r mwnwyr yn y rhanbarth. Etholwyd John 
W. Edwards yn Judge of the Miners' Court, a 
George Griffiths yn Gofrestrydd. Yn 1804 
aeth Griffiths i ganlyn yr afon yn mhellach 
gan chwilio am aur wrth fyned, a chawn iddo, 



16 HANES CYMRY COLORADO. 

tua 12 milldir o Idaho Springs, ddarganfod 
gwythienau addawol iawn, ond er ei siomedig- 
aeth nid oedd "aur" i'w weled vvrth olchi y 
pridd. Er ei fod yn prospector profiadol, ac 
wedi darganfod y mwngloddiau " Cymro," 
"Wales" a "Bangor" yn swydd Gilpin, nid 
oedd yn deall natur ei ddarganfyddiadau y tro 
hwn. Gyrodd sachaid o'r mwn i Central yn 
ddioedi, a chafodd ei fod yn gyfoethog mewn 
arian. Aeth y newydd hwn fel m ell ten dros y 
gymydogaeth ac wele y bobl yn dylifo i'r lie 
newydd, ac er mwyn anrhydeddu y Cymro 
anturiaethus enwyd y dref newydd yn George- 
town, a'r rhanbarth yn Griffith Mining District 
a'r mynydd uchel gerllaw yn Griffith Mountain. 
Yn 1867 cawn i'r gwr hwn (Griffiths) briodi 
Sarah Anne, merch y diweddarEvan Williams, 
Central. Collodd ei briod y flwyddyn gan- 
lynol a throdd yntau ei wyneb tuag Utah, lie 
yr oedd yn bur ddiweddar. Yn 1864 cawn yn 
mhlith Cymry Georgetown Noah Pergerine, 
Thomas G. Roberts, William H. Pierce a'r teulu 
ynghyd ag eraill, ac yn 1867 daeth John G. 
Roberts yma at ei frawd, a cheir y ddau yn 
lied fuan yn gweithio yn egniol tuagat godi 



SWYDD CLEAR CREEK. 17 

capel i'r Presbyteriaid Saesoneg, a da genym 
ddywedyd i'w llafur gael ei goroni a llvvydd- 
iant. Yn 1870 wele R. R. Griffiths a John T. 
Davies (y ddau yn Denver yn awr) yn dyfod i 
Georgetown. Dychwelodd y blaenaf i Denver 
ond arosodd Davies yno am rai blynyddau. 
Yn y cyfamser penodwyd Davies yn sirydd. 
Yn 1870 dychwelodd William H. Pierce o'r 
dwyrain gan sefydlu ar Spanish Bar, ger Idaho 
Springs, a chydag ef daeth Edward Jones 
(Russell Gulch yn awr), Owen S. Owens, David 
Harris, D. Alexander, Lewis Evans ac eraill. 
Aethant bron oil i weithio yn y mwngloddiau 
cyfagos, gan lettya gyda Mr. Pierce. Mae'n 
debyg mai prif ddigwyddiad yr haf canlynol 
ydoedd y briodas ddwbl Gymreig yn y Beebe 
House, Idaho Springs, He y cafodd Edward W. 
Williams ei glymu gyda Miss Mary Hammond 
a William J. Evans yr un modd gyda I.aura 
Hughes. Yn haf 1872 ffurfiwyd cwmni yn 
Lloegr er toddi mwn ar y Spanish Bar, a chawn 
i Prof. Pierce (Argo yn awr) ddyfod yma gyda 
tua 12 o Gymry profiadol yn y gwaith hwn o 
Abertawe, D. C. Cyraeddasant y lie yn mis 
Hydref. W. J. Williams yn arolygydd a W. 



18 HANES CYMRY COLORADO. 

D. Morgan yn ben-gweithiwr. Yn 1873, dra- 
chefn, daeth Rice N. Hughes (Denver yn awr), 
Daniel Bowen a John Morris i'r lie o Dodge- 
ville, Wis., gan sefydlu yn Idaho Springs. 
Prynodd y ddau flaenaf ran mewn mwnglawdd 
gan John W. Edwards, a buont yn bur llwydd- 
ianus am beth amser. Yn ngwanwyn 1874 
aeth rhai o Gymr}^ Spanish Bar i helbul tra 
yn Idaho Springs a'r canlyniad fu rhoddi 
rhybudd i'r Cymry gadw ymaith o'r lie. Yr 
oedd hyn yn fwy na allasai y Cymry ddal, ac 
felly ar un nos Sadwrn aeth tua dwsin o hon- 
ynt i'r pentref; daethant i wrthdarawiad a'u 
gelynion ar fyrder, a phenodwyd un o bob 
ochr i'w hymladd hi allan. Dewisodd y Cymry 
Evan S. Evans a'r ochr arall Ellmyn o'r enw 
Rueder, ond wedi myned allan a thynu eu 
dillad gwrthododd yr Ellmyn fyned yn mlaen. 
Modd bynag diwedd hyn oil ydoedd i'r Cymro 
cywir John Hnghes (Ffordd deg) gael ei dryw- 
anu gan yr Ellmyn, yn hollol ddirybudd, ac 
fe ddiangodd y llofrudd yn ddigosb oherwydd 
llwfrdra y Cymry a'u cyndynrwydd i dystio 
yn ei erbyn. Mae gwaed John Hughes yn 
gwaeddi yn uchel am i ryw Nemesis gyfodi i 



SWYDD CLEAR CREEK. 19 

ddial llofruddiaetli mor greulawn ac erchyll. 
Disgynodd yrergyd hoii mor drwm ar Thomas 
ei frawd nes effeithio ar ei iechyd ac aeth i 
ganlyn John yn lied fuan. Yn 1874 cawu 
Thomas G. Roberts yn arolygydd y mwn- 
glawdd " Dives," a John G. Roberts, ei ^rawd, 
yn arolygydd ar fwngloddiau cyfoethog G. W. 
Church, a'r mwngloddiau bron oil yn llawn o 
Gymry a Mrs. Mary Jones, o Dodgeville, Wis., 
yn porthi a llettya tua 40 o honynt yn Silver 
Plume. Yn 1874, hefyd, daeth y brodyr L. L. 
a Phillip Roberts drosodd o swydd Gilpin gan 
sefydlu masnach ar raddfa eang yn Silver 
Plume, a chawod eraill o Gymry Dodgeville, 
Wis., yn disgyn yn y lie, sef y tri brawd 
Edward, William a John Watkins a'u teulu- 
oedd, ynghyd a D. Woodward, William a 
Thomas Davies ac eraill. Yn 1878 etholwyd 
L. L. Roberts yn Drysorydd y swydd, ac oher- 
wydd hyny gwerthodd ei fasnach i Henry ei 
frawd, yr hwn oedd newydd ddyfod yno o 
Laramie, Wyo., a symudodd L. L. Roberts i 
Georgetown i fyw. Ar ol gorphen ei dymor 
fel trysorydd gwrthododd ail-benodiad ac agor- 
odd "Liverv and Feed Stables'' vn Silver 



20 HANES CYMRY COLORADO. 

Plume. Yn 1878 cawn nythaid o Gymry yn 
Freeland, ^er Idaho Springs, a William H. 
Pierce yn ben-gweithiwr ar y mwnglawdd a 
elwid "Freeland;" y Parch. W.D.Price yn 
agor efail gof; Jenkin Edwards a Jenkin 
Roberts (y ddau o Golden) yn agor masnachdy 
helaeth, a chawn fod yno y pryd hwn y mwn- 
wyr adnabyddus canlynol Griffith Gee Jones, 
Griffith Roberts, John D. Lloyd, Robert J. 
Roberts, John W. Lloyd, William Edwards ac 
eraill. Yr oedd John G. a Thomas G. Roberts 
yn arolygu mwngloddiau gerllaw yr adeg yma. 
Y flwyddyn hon, hefyd, sefydlwyd Ysgol Sul 
yma, a cheid ambell bregeth gan y Parch. W. 
D. Price, ond wele annealltwriaeth 3^n cyfodi 
ynghylch gweithio ar y Sul, a'r Cymry yn 
gwasgaru oddiyno. Modd bynag, deallwn fod 
y Cymry yn cael cyfarfodydd dyddorol yma 
yr adeg bono. Cyn terfynu gyda'r swydd hon 
rhoddwn gipdrem drosti yn nechreu y flwydd- 
yn hon: y brodyr Roberts, Silver Plume, wedi 
helaethu eu masnach a sefydlu cangen yn 
Idaho Springs dan arolygiaeth L. L., y brawd 
hynaf; Evan T. Evans (Ap Deulyn) yn arol- 
ygydd ar fwngloddiau cwmni o St. Louis, Mo. ; 



SWYDD ELBERT. 21 

William Edwards a William T. Phillips (Den- 
ver) yn perchenogi mwnglawdd ar Spanish 
Bar ac yn eu weithio yn llwyddianus; y can- 
torion enwog Lewis Oliver a Daniel Jones 
yn byw yn Silver Plume a Dan. wrthi yn canu 
yr " Half Bushel " nes mai Gray's Peak bron 
yn dawnsio, a Lewis Oliver yn canu "Hen 
Ffon fy Nain" yn felus a swynol dros ben. 
John Freeman Jones yn arolygu mwngloddiau 
y "Silver Age Mining Co." ac yn edrych fel 
pe ar ben ei ddigon pan y daw i Idaho Springs 
i chwilio an fwnwyr Cymreig. Foulk Wil- 
liams, fel arfer, yn chwilio am fwnglawdd rhad 
i gwmni o " Loegr a Nebraska," fel rhwng pob 
peth a'u gilydd cawn fod y Cymry yn "ehedeg 
yn uchel" yn y swydd hon. Bernir fod o 100 
i 150 o'n cenedl yn byw yn ardaloedd Idaho 
Springs, Freeland, Georgetown a Silver Plume. 



SWYDD ELBERT. 

Mae amryw o'n cenedl yn byw yn y swydd 
hon. Mae yr oil yn amaethwyr cyfrifol ac yn 
wasgaredig ar hyd y swydd. Cawn i Evan E. 



22 HANES CYMRY COLORADO. 

Davis (Denver) gymeryd tir i f\'ny yn agos i 
Elizabeth rhyw 19 mlynedd yn ol, ac mae yn 
amaethu yno yn awr. Bu Ysgol Sul Gymreig 
yn cael ei chynal mewn an lie yn y swydd, 
ond deallwn ei bod yn cael ei chario yn mlaen 
yn awr fel Ysgol Sul Undebol Saesonaeg. Gan 
fod y Cyrary mor wasgaredig yn y swydd mae 
yn anhawdd rhoddi amcan-gyfrif o'u rif. 



SWYDD EL PASO. 

Mae llaweroedd o'n cenedl yn byw yn y 
swydd hon, a hyny er's blynyddau bellach. 
Mae y Cymro twymgalon John R. Jones yn 
trigianu yn Colorado Springs er y liwyddyn 
1871, a chawn amryw Gymry yn byw yn Colo- 
rado City a Manitou. ])aeth R. G. Gwillim i'r 
swydd hon yn 1871, gan sefydlu ar y divide, ac 
yn 1872 daeth Richard ei frawd yno ato, a 
thrachefn,yn 1878, cawn ei frawd arall, David, 
yn dyfod yno, ynghyd ag amryw eraill, ond 
dychwelodd David i Gymru yn lied fuan a bu 
farw yno. Gelwir y lie y sefydlasant ynddo 
yn Gwillim\\\\e, er anrhydedd i'r tri brawd a 



SWYDD FREMONT. 23 

eiiwyd. Mae R. G. Gwilliin yii byw yma yii 
awr ac yii cadw gweithfa gaws. Ceir yn y lle| 
hwn heddyvv o 30 i 40 o'li cenedl yn preswylio' 
a broil yr oil o lionyiit yn ainaethwyr cyfrifol 
a llwyddianus. Yn Falcon, drachefn, deuwn 
ar draws teulu Gymreig o'r enw Evans yn 
amaethu, fel wrth datiu ein golwg dros yr hoU 
swydd, cawn fod yma rai ugeiniau o Gyinry. 



SWYDD FREMONT. 



CANON CITY, COAL CREEK, ROCKVALE 
A WILLIAMSBURGH. 

Mae lluaws o'n cenedl yn byw yn y swydd 
hon sef yn Canon City, Coal Creek, Rockvale a 
Williamsburgh. Y sefydlwr Cymreig cyntaf 
ag y gwyddoni am dano ydoedd un o'r enw 
Mathews, yr hwn a ddaeth yma yn flaenorol 
i 1870, gan gymeryd i fyny rai canoedd o aceri 
o dir gyda'r bwriad o sefydlu Welsh Colony, ac 
oherwydd hyny ymfudodd llawer o Gyinry i'r 
sefydliad newydd, ond troi allan yn fethiant a 
wnaeth yr anturiaeth, ac wele y Cymry yn 



24 HAXES CYMRY COLORADO. 

gwasgaru i leoedd eraill. Cawn fod amryw yn 
byw yn Coal Creek yn fiaenorol i 1877, feallai 
ddwy neu dair blynedd, oblegid cawn fod 
Ysgol Sul wedi ei sefydlu yma y flwyddyn 
bono, ac ar y 13eg o Ebrill, 1879, sefydlwyd 
yma Eglwys Gynireig. Rhif aelodau cyntaf 
yr Eglwys ydoedd 13, ond beddyw, trwy lafur 
ac ymdrech pregelbwyr galluog, rhifa yr ael- 
odau tua 70, heblaw y gangen-eglwys yn 
Williamsburgh. Deallwn fod rbif yr aelodau 
wedi cael eu dyblu bron yn y ddwy flynedd 
ddiweddaf. Bu y pregethwyr canlynol yn gwas- 
anaethu yr Eglwys, sef y Parobn. G. M. Jones, 

M. B. Morris, T. A. Humphreys, Davies. 

Y Parch. M. A. Ellis, M. A., ydyw y gweinidog 
presenol. Ceir fod agwedd lewyrchus ar yr 
achos goreu yn y lie hwn. Y flwyddyn 
ddiweddaf adeiladwyd yma dy i'r gweinidog 
gwerth tua |1,200, a deallwn ^eu bod bron wedi 
talu am dano. Hefyd mae gan ein cenedl yn 
Coal Creek gapel destlus iawn, ac yn wir d3^ma 
yr unig gapel yn y lie. Cynelir Eisteddfod yn 
y lie hwn bron bob blwyddyn, ac mae yn troi 
allan yn llwyddianus, yn llenyddol ac arianol, 
bron bob tro, a mawr ydyw y brwdfrydedd a 



SWYDD FREMONT. 25 

ddangosir gan Gymry yr ardaloedd hyn yn yr 
hen sefydliad bendigedig. Cafodd ein cenedl 
yn y swydd bon gryn belbul adeg streic 
1884, yr byn a barodd i amryw o bonynt ym- 
adael, ac yn eu plitb rai o gerddorion goreu 
yr ardal, ond erbyn byn gwelir pob petb yn 
myned yn mlaen '' megis yn y dyddiau gynt." 
Cymro ydyw Maer Coal Creek, a Cbyraro befyd 
ydyw y Marshal; Cymro, dracbefn, ydyw cyn- 
rychiolydd y swydd bon yn Senedd y Dalaetb 
eleni, sef William Pbillips, ac yn olaf, ond nid 
y Ueiaf ei glod, dyma y Cymro cywir Morgan 
Griffitb yn sirydd y swydd er yn agos i 4 
blynedd. Yma befyd mae y lienor gwycb 
Edward C. Roberts yn byw, yngbyd a'r doniol 
Jobn L. Roberts, ac befyd y diacon ffyddlon 
Ricbard Hugbes, yr bwn sydd yn nos-wyliwr 
yn Senedd y Dalaetb yn y brif ddinas eleni. 
Felly canfyddwn fodein cenedl yn lied barcbus 
yn y partbau yma, a dywedir fod o 500 i 700 
o Gymry yn byw yn swydd Fremont. 



26 HANES CYMRY COLORADO. 

SWYDD GILPIN. 



CENTRAL CITY A RUSSELL GULCH, 

Yn gynar yn ngwaiiwyn 1859 cawn i ychydig 
Gymry adael eu cartrefleoedd yii y dwyrain 
gan wynebu tiia'r gorllevviii pell, ac yn sefydlu 
yn nhalaeth Colorado yn awr, mewn lie o'r 
enw Gregory Gulch (Pike's Peak) yn swydd 
Gilpin, yn eu plith yr oedd y rhai canlynol : 
John Edwards, John E. Jenkins (Deer Lodge, 
Montana, 3'n awr), "Jack" Thomas, Morris 
Thomas, E. Paul Jones, Edward Davies (Clifton, 
Iowa, yn awr), Hugh Edwards, Evan Williams, 
Evan Pritchard, ac eraill. Aeth y mwyafrif o 
honynt ati ar unwaith i olchi y pridd am aur, 
a hyny gyda gradd helaeth o Iwyddiant, ond 
nid heb lawer o helbul gan y tough characters 
oedd yn y lie yr adeg bono, ac nid anfynych y 
gelwid ar yr ychydig Gymry i amddiffyn eu 
bywydau a'u buddianau, ac mae yn dda gen- 
ym groniclo y ffaith y ceid ein cenedl bob 
am&er ar ochr Law and Order, fel y dywedir, 
hyd nes y cliriwyd y camp o'r oil oedd yn 
erbyn hyny. Yn ngwanwyn 1860 cawn fod y 
cwmni Thomas a Davies yn gweithio yn galed 



SWVDD GIL I 'IN. 27 

wrtli olchi yr aur, ac ystyrid hwy yn mlilith 
rhai o brif olcliwyr Gregory Gulch. Mae 
Morris Tlionias yn byw yn Denver yn awr, 
gan fvvynhau ei hun gorcu a ello ar elw y 
blynydclau byny, ac mae Edward Davies yn 
amcanu gwneyd yr un petb yn Clifton, Iowa. 
Yn gynar yn 1862 gellid gweled sign yn 
Central City yn darllen: "Jones & Evans, 
Retail Grocers, etc.," ac wrtli boli cawn tbd y 
cwnini yn gyfansoddedig o Richard W. Evans 
(brawd i'r henafgwr E. B. Evans, Denver), yn 
awryn retired banker ac yn byw yn Fort Dodge, 
Kas., a D. N. Jones, yn awr yn byw yn Eau 
Claire, Wis. Yn mhen rhai misoedd wele 
"Brenin y Menyn" yn gwneyd ei ymddangos- 
iad yn y camp newydd gyda llwyth o'r petli 
gvverthfawr hwnw, ac ni fu yn hir cyn cael 
gwared o'i stock, a cliawn ef yn parotoi i 
ddychwelyd yn ol gyda llawer o aur mwnwyr 
Gregory Gulch. Xid oedd y "brenin" hwn 
yn neb llai na Robert Owens, o gwmni ()wens 
a Jones, Dodgeville, Wis., yn awr. Cawn i'r 
gwr hwn ymweled ar lie amryw droion gyda'i 
Welsh butter, fel y dywedai y mwnwyr, a hyny 
er lies i'r bobl ac clw iddo yntau. Tua'r adcg 



28 HANES CYMRY COLORADO. 

yma daeth William N. Jones a Richard J. 
Williams yma o Cambria, Wis., gyda llwyth o 
bethau wedi eu codi ar ffermydd Wisconsin, er 
mwyn eu gwerthu i drigolion Gregory Gulch, 
ac wedi cyfiawni eu neges cawn hwy yn dych- 
welyd yn ol, gan, yn ddiau, roddi gair da i'r 
wlad newydd, oblegid cawn yn y gwanwyn 
canlynol (1863) amryw yn dyfod allan o ardal- 
oedd Dodgeville a Cambria, Wis., ac yn eu plith 
John G. Roberts (Denver yn awr), y diweddar 
Barch. O. M. Williams, David Jenkins a'r teulu, 
W. H. Pierce, ac eraill, ac er fod rhai o honynt 
yn eu beddau maent megis yn "llefaru eto," 
a'u dylanwad i'w ganfod ar Gymry Colorado 
hyd beddy w. Cawn fod Cymry Gregory Gulch 
yr adeg bono, fel y ceir y Cymry bob amser, 
yn sychedu am gael mwynhau pethau crefydd- 
ol, ac yn mis Awst, 1863, sefydlasant Ysgol 
Sul, yr hon a rifai dros 30 o aelodau. Yn mis 
Tachwedd y flwyddyn hon cawn gawod arall 
o Gymry Wisconsin yn disgyn yn y lie, ac yn 
eu plith y Parch. Griffith Roberts (Lake Crystal, 
Minn., yn awr), a'i fab Thomas G. Roberts, 
a'r Sul cyntaf ar ol cyraedd y lie wele y Parch. 
Griffith Roberts yn pregethu i'r Cymry yn 



SWYDD GILPIN. 29 

nhy y diweddar Evan Williams, a pharhaodd 
i weinidogaethu i Gymry Gregory Gulch hyd 
y mis Ebrill canlynol, yn cael ei gy north wyo 
gan y diweddar Barch. 0. M. Williams. Dym- 
unwn ddywedyd yn y fan hon ei bod tuhwynt 
i amheuaeth mai y Parch. Griffith Roberts a 
bregethodd y bregeth Gymraeg gyntaf yn 
Colorado, a hyny yn Central, fel y crybwyll- 
asom uchod. Yn 1864 aeth y Parch. Griffith 
Roberts yn ol i Wisconsin, a daeth y Parch. 
William Owen, gw^einidog perthynol i'r Wes- 
leyaid, allan o Dodgeville, i bregethu i'w gyd- 
genedl yn Central, ac arosodd yno hyd y 
gwanwyn canlynol. Ni pharhaodd y mwyn- 
iant hwn yn hir wedi hyny, oblegid dechreu- 
odd y Cymry wasgaru oddiyma, ac fe aeth y 
rhan fwyaf o honynt i swydd Clear Creek. 
Cafodd y gwr da Evan Williams ei ladd yn y 
gwaith ar y 23ain o Fehefin y flwyddyn hon. 
Bu pethau yn lied dawel o hyn hyd 1870 yn 
mhlith Cymry swydd Gilpin, ond y flwyddyn 
bono wele gawod arall o'n cenedl yn disgyn 
yn Central o Wisconsin; yn eu plith cawn P. 
L. ac L. L. Roberts, teulu John R. Morgan (yr 
hwn oedd yno e'rs 2 flynedd yn flaenorol), Miss 



30 HANES CYMRY COLORADO. 

Jennie Oliver (Mrs. Brubaker, Denver, yn awr), 
Thomas E. Jenkins, ac eraill. Wele hefyd 
Edward W. Williams, Edward Jones, William 
J. Evans, 0. L. Owens a'r brodyr William a 
Robert Jones yn cael eu hunain yn Russell 
Gulch tua'r amser hwn. Ar ol sobri rhyw 
ychydi^ yn eu trachwant am y "metal melyn " 
a gweled "nad aur ydyw y cyfan sydd yn dis- 
gleirio" daeth eu prif nodweddion i'r golwg a 
chaed allan fod y rhan fwyaf yn feibion awen 
a chan a'u tueddiadau at y pethau mwyaf 
difrifol mewn bywyd. Yn 1873 wele yr Ysgol 
Sul Gymreig wedi ei sefydlu unwaith yn rhag- 
or ac yn cael ei chynal yn nghapel y Bedydd- 
wyr Saesoneg. Y Parch. 0. M. Williams wedi 
dychwelyd o'r dwyrain ac yn myned ati i 
weithio fel "cawr i redeg gyrfa " a christion — 
yn Arolygydd yr Ysgol ac yn pregethu ddwy 
waith bob mis, ac yn cydsynio yn dra mynych 
i fyned i bregethu i ardaloedd eraill. Bron yn 
ddirybudd wele raglen "Cyfarfod Llenyddol, 
Central City, Nadolig, 1873," yn gwneyd ei 
ymddangosiad, a daeth y diwrnod, ac yr oedd 
pawb wedi eu synu wrth weled y fath gynull- 
eidfa o Gymry. Cafwyd cyfarfod llewyrchus 



SWYDD GILPIN. SI 

iiiwn dan ly wyddiaeth y Parch. 0. M. Williams. 
Cor Central, dan arweiniad John R. Morgan, 
yn fiiddugol ar y prif ddarnau cerddorol; 
Cymry Russell a Idaho Springs yn cipio y 
man wobrwyon am ganu ac adrodd ; John G. 
Roberts a William T. Phillips (Denver yn awr) 
a'r cadeirydd yn enill ar y traethodau ; Edward 
Jones, Russell, a Thomas E. Jenkins, Central, 
yn enill am farddoni. Yn yr hwyr cynaliwyd 
cyngerdd, a throdd y cwbl allan yn fwy 
llwyddianus nag y disgwylid. Yr oedd pawb 
yn gwaeddi "melus, moes mwy," ond cyn i 
Gymry swydd Gilpin gael amser i gyhoeddi 
cyfarfod arall, wele raglen a thestynau Eis- 
teddfod Undebol Colorado yn cael ei cyhoeddi, 
yr hon oedd i'w chynal yn Golden, Gorphenaf 
4, 1874, ac wele Gymry Gilpin yn dechreu 
parotoi ar gyfer yr ymdrechfa bono; Cymry 
Idaho Springs, Russell, Central a Black Hawk 
yn ymuno er codi cor dan arweiniad John R. 
Morgan, yn cael ei gynorthwyo gan y Cymro 
ieuanc T. Lloyd Williams, (yn awr yn Oak- 
land, Cal.) Yn mis Chwefror, wrth weled 
Ysgol Sul y Cymry mor tlodeuog, wele swydd- 
ogion capel y Bedyddwyr yn rhoddi rhybudd 



32 HANES CYMRY COLORADO. 

iddynt ymadael, gan feddwl yn ddiau y gall- 
aseiit hwythau wneyd yn llawn cystal gydag 
Ysgol Sul Saesoneg, oiid yn taer ddymuno ar 
y Cymry droi eu hysgol i'r iaith fain. Modd 
by nag, yn bur faan wele anedd-dy y Cymro 
cenedlgarol John R. Morgan wedi ei orphen 
ac yntau yn gwahodd ei gydgenedl yno i gynal 
eu cyfarfodydd, ac felly y bu, aethant yno i 
gynal yr Ysgol Sul, ac etholwyd Thomas E. 
Jenkins yn Arolygwr a P. S. Roberts yn Ysgrif- 
enydd a Thrysorydd. Aed ati o ddifrif i geisio 
cael gan yr holl Gymry bresenoli eu hunain, 
ac yn fuan ymgasglai y Cymry o'r pedwar lie 
i fwynhau gwledd grefyddol, yr hyn oedd yn 
anwyl ganddynt. Ar ol yr Ysgol defnyddid 
ychydig amser er ymberffeithio erbyn y frwydr 
yn Eisteddfod Golden. Cawn fod y Cymry 
wrth ben eu digon yn Central yr adeg yma, 
ond nid oedd tymor eu mwynhad i barhau yn 
hir, oblegid ar yr 21ain o Fai, 1874, torodd tan 
allan yn yr adeilad nesaf i dy Morgans ac ni chaf- 
odd y Cymro pur yma ond prin amser i achub ei 
deulu cyn i'w dy a'i gynwysiad losgi yn lludw; 
drwy hyn collodd yr Ysgol Gymreig ei holl 
lyfrau ynghyd a'r gerddoriaeth oedd i'w canu 



SWYDD GILPIN. 33 

yn Eisteddfod Golden, a chan fod amryw o'r 
Cymry yn ilettya ar yr un heol, a hwythau ar 
y pryd yn gweithio, collasant eu lioll eiddo, 
oddigerth yr hyn oedd ganddynt am danynt 
ar y pryd. Llosgodd dros 150 o dai mewn tua 
awr o amser. Yn raysg }' colledwyr cawn 
Robert H. Jones a Morris Thomas (y ddau yn 
Denver yn awr), John R. Morgans ac eraill. 
Pellebrodd y cantorion i'r dwyrain am gerdd- 
oriaeth, ond profodd y tan yn angeuol i'r 
Ysgol Sul ac ni wnaed yr un ymdrech i'w sef- 
3^dlu drachefn. Daeth y 4ydd o Gorphenaf ac 
wele tua 50 o Gymry swydd Gilpin yn cych- 
wyn am Eisteddfod Golden ac yn dychwelyd 
yn ol gyda bron yr oil o'r gwobrwyon am 
ganu, heblaw amryw wobrau am farddoni. 
Cynaliwyd amryw gyfarfodydd llenyddol yn 
Central y blynyddoedd hyn, ac mae yr un a 
gynaliwyd yn ngauaf 1877 yn deilwng o'n 
sylw. Llywydd y cyfarfod hwnw ydoedd y 
Parch. 0. M. Williams; Thomas G. Roberts, 
Georgetown, yn beirniadu y cyfansoddiadau, 
yn cael ei gynorthwyo wrth glorianu y canu 
a'r areithio gan R. J. Roberts a John D. Lloyd. 
Bu cystadlu poeth dros ben yn y cyfarfod ac 



34 HANES CYMRY COLORADO. 

aeth y peth i'r papurau Saesoneg gaii Iwyr 
anghofio mai "ofer dadl wedi barn." Trwy 
hyii daeth y Cymry i sylw, ond o'r diwedd 
tawelodd y cyfan a neb yn ddoetliach. Yn 
1876 wele fwngloddiau Russell yn adfywio a'r 
Cymr}^ yn dylifo yno ar unwaith. Yn fuan 
sefydlwyd Ysgol Stil yn y He, gan alw ar y 
Parch. 0. M. Williams am ambell bregeth. 
Cynelid y cyfarfodydd yr amser yma yn yr 
Ysgoldy. Yn mysg newydd-ddyfodiaid Rus- 
sell yr adeg lion cawn Griffith D. Griffiths 
(Prospect yn awr), Henry Davies, John R. 
Hughes, Abraham Lewis ac eraill. Cyn hir 
wele yr Ysgoldy yn myned yn rhy fychan a'r 
Cymry yn symud i gynal eu cyfarfodydd i loft 
ystordy E. W. Williams, yr hwn oedd newydd 
agor masnachdy yma. Yn 1870 daeth Isaac a 
Richard Jones yma o sir Flint, a chawn fod y 
blaenaf yn bregethwr lleol yn Nghymru, a bu 
yn pregethu i Gymry Russell yn achlysurol 
cyn iddo ddychwelyd yn ol i'r Hen Wlad. Yn 
1880 cawn i ryw adfywiad sylweddol gym- 
eryd lie gyda'r achos crefyddol yn Russell, 
pryd y daeth David H.Jones a Daniel ei frawd 
yma o Lerpwl at eu chwaer Mrs. Edward Jones. 



SWYDD GILPIN. o5 

Gwelodd Dafydd ar uiuvaitli mae prif angen y 
Cymry ydoedd lie i addoli, ac aeth o amgylcli 
i ymgyngbori a'r prif Gymry ; y canlyniad fu 
iddo alw cyfarfod cyhoeddus i ystyried y peth 
a pheiiderfynwyd yr adeg bono i godi capel. 
Etholwyd swyddogion yn y fan a phenodvvyd 
Mrs. Edward Jones a Miss Lizzie Williams i 
gasglu, ac er i'r capel gostio dros .$1,000 yr 
oedd pob dolar wedi ei thalu cyn ei agor, yr 
hyn a dystia yn uchel am gymwysderau y 
ddvvy Lizzie at gasglu, a plia ryfedd i un ganu 
a ganlyn iddynt: 

"Dwy enwogam eu daioni — dwy od 
Am hudo doleri ; 
Neb yma, neb mi wn i — yn Russell 
A meddwl isel am y ddvvy Lizzie." 

Daetli amser agoriad y capel, a chafvvyd math 

o gyfarfod areithio yn lie pregetlm i'w agor; y 

Parch. 0. M. Williams yn areithio ar "Gymry 

Russell Gulch," a Evan B. Evans (Denver yn 

awr) ar "Y Ty Hvvn," ynghyd ag eraill. 

Abraham Lewis, John R. Hughes a Henry 

Davies oeddynt yr Ymddiriedolwyr cyntaf, a'r 

rhai presenol ydynt Robert Edwards, Thomas 

Parry a Richard Jones. Ar ol hyn cawn fod 

golwg lewyrchus iawn ar achos (Vmreig Rus- 



36 HANES CYMRY COLORADO. 

sull, ac er eu bod hyd yma heb yr un gweinidog 
sefydlog, ceir pregethu yii ami gan y Parcbn. 
W. D. Price, Denver, John T. Williams, Erie, 
M. A. Ellis, Coal Creek, T. Miles a W. Charles, 
Denver. Cynelir cyfarfodydd llenyddol yn 
ami, ac fel rheol maent yn hynod adloniadol. 
Ceir yn y lie hwn yn awr tua 100 o Gymry, a 
Chymry ydyw prif fasnachwyr a pherchenog- 
ion mwngloddiau mwyaf cyfoethog y lie J 
mewn gair, y Cymry sydd yn " rhedeg y lie" 
fel V dvwedir. 



SWYDD GUNNISON. 

Daetb Rawer o Gymry i'r swydd hon yn 
1880 ac 1881, a'r rhan fwyaf o honynt o Lead- 
ville, gan sefydlu yn Crested Butte, Gothic^ 
Elko, Scofield ac Irwin. Y blynyddau cyntaf 
yr oeddynt yn dra lluosog yn y lleoedd hyn, 
ond oherwydd sefyllfa isel masnach ni cheir 
end pur ychydig o Gymry yma gan iddynt 
wasgaru i leoedd eraill yn y dalaeth. Mae 
ychydig o'n cenedl yn byw yn awr yn Crested 
Butte, ac yn gweithio yn y gweithfeydd glo 



SWYDD JEFFERSON. 37 

vno; yn Prospect, drachefn, cawn Griffith D. 
Griffiths ac Evan L. Jones yn byw, ac yn Elko 
cawn Richard Lloyd yn byw. Mae gair da 
i'r tri gwyr hyn fel dinasyddion a mwnwyr 
profiadol. 



SWYDD JEFFERSON. 

Er nad ydyw y Cymry yn lluosog yn y 
swydd hon yn awr, buont felly rai blynyddau 
yn ol. Yn 1862 cawn Evan E. Davis (Denver 
yn awr) a'r teulu yn byw yn Golden, ac yn 
mhen 10 mlynedd ar ol hyn (1872) cawn John 
L. Roberts, Caerfaban, a John Williams yn 
prydlesii glofa Dennis Murphy ar Ralston creek 
ac yn ei gweithio yii llwyddianus; amryw 
Gymry yn eu gwasanaeth, megis y cerddor G. 
W. Williams, Dodgeville, Wis., Edward Lloyd, 
W. Pritchard a Jeremiah Lewis. Yn 1673 
daeth Henry W. Evans, y glowr enwog, allan 
o Pennsylvania i gymeryd gofal glofa W. A. 
H. Loveland, a daeth tua 12 o Gymry i'w gan- 
lyn, ynghyd ag amryw o leoedd eraill. Yn 
mis Mai sefydlwyd yma Ysgol Sul Gymreig, 

3 



38 HANES CYMRY COLORADO. 

a'l haelodau yn rbifo tiiag 20, heblaw y plant. 
Yn mis Medi, drachefn, daeth y Parch. John 
Evans (Eglwysbacb) allan i dalu ymweliad a'i 
chwaer, Mrs. John L. Roberts, Ralston Creek. 
Penderfynwyd yn ddioedi ofyn iddo bregethu 
yn Saesoneg un prydnawn Sul. Daeth yr am- 
ser penodedig a'r pregethwr,ynghyd a llonaid yr 
ystafell eang o wrandawyr, tri o bob pedwar o 
honynt yn bobpeth ond Cymry. Cymerodd y 
pregethwr ei destyn a deohreuodd bregethu yn 
bur araf a'r gynulleidfa yn gwrando yn astud; 
yn y man wele y gwr enwog yn dechreu 
"gwresogi at ei destyn," ond yn ymddangos 
fel pe yn llafurio dan gryn anhawsderau, ac yn 
anesmwyth. Cyn hir mae y gwaed Cymreig 
yn dechreu poethi ac ami air yn rhy ystyfnig 
i ufuddhau i'r tafod. Yn ddirybudd, collodd 
y pregethwr ei hunanfeddiant, a chyda y 
geiriau "ddaw hi ddim, fechgyn," torodd allan 
yn ei iaith ei hun a thraddododd y gweddill 
o'i bregeth yn yr hen Omeraeg anwyl er syn- 
dod i'w wrandawyr. Rhaid ychwanegu iddo 
ddal y gynulleidfa megis ar gledr ei law hyd 
y diwedd. Cyrhaeddodd y newydd yma 
Gymry Golden yn fuan a llwyddasant hwythau 



SWYDD .IEFFKH80N. 30 

i gael addewid gan y i)regethwr eiivvog o'r 
Eglvvysbach i roddi pregeth Gymraeg y 8ul 
canlynol. Y 8ul a wawriodd ac wele gapel y 
Bedyddvvyr yn orlawn — pawb yn rhyfeddii o 
ba le y daeth cytiiaint o (j^ymry at eu gilydd. 
Yn y man wele y pregeth wr yn darllen y geir- 
iau canlynol o Rhufeiniaid viii, 23, fel ei des- 
tyn: '\Vc nid yn unig y creadur ond ninau 
hefyd y rhai sydd genyni liaenffrwyth yr 
Ysbryd, etc./' a diaii i'r pregethwr galluog 
ragori arno ei bun y tro bvvn, ac yr oedd ei 
hyawdledd tuhwnt i'n gallu desgrifiadol ni. 
Sicr ydyw nad oes yr un o'i wrandawyr wedi 
anghofio swm a sylvvedd ei bregeth hyd 
heddy w. Yn ngauaf 1873 wele Gymry Golden 
yn cyhoeddi fod Eisteddfod Undebol Colorado 
i'w chynal yno ar y 4ydd o Gorpbenaf can- 
lynol ; mawr oedd y disgwyliad am i'r dydd 
wawrio, ac yn ei dro gwnaeth, ac yn fuan 
wele heolydd Golden City yn llawn o Gymry 
o'r lleoedd amgylchynol. Y Parch. O. M. 
Williams ydoedd cadeirydd yr Eisteddfod a 
Henry W. Evans yn arweinydd; Cynonfardd 
yn feirniad y cyfansoddiadau; Rice Morgan, 
Denver, a Prof. Tyrall yn feirniaid y cann, a 



40 HANES CYMRY COLORADO. 

Thomas E. Jenkins, Central, yn feirniad yr 
areithio a'r adroddiadau. Yn y man cawn 
William Francis, Erie, a James R. Hughes, 
Golden, yn fuddugol ar y traethodau; Henry 
W. Evans, Golden, Edward Jones, Russell, a 
Thomas E.Jenkins, Central, yn cael y gwobrau 
am farddoni, a chantorion svvydd Gilpin yn 
cipio yr boll wobrwyon am ganu. Yn yr 
hwyr cynaliwyd cyngerdd llwyddianus iawn. 
Felly terfynwyd Eisteddfod Undebol gyntaf 
Colorado, a byny yn llwyddianus. Bernir fod 
tua 300 o Gymry yn bresenol yn yr ucbel-wyl 
bon. Y Sul canlynol pregetbodd y Parch. 0. 
M. Williams i'w gydgenedl yn Golden. Yn 
1876 cawn i Edwards a Roberts sefydlu mas- 
nach yn y dref, ac yn yr baf dilynol agor 
cangen o honi yn Freeland, ger Idaho Springs. 
Nid oes golwg mor addawol ar betbau yn 
Golden yn awr ag yr oedd yr adeg bono, ac 
ychydig ydyw nifer ein cenedl yn y lie. 



SWYDI) LAKE. 41 

SWYDD LAKE. 

Torodd excitement Leadville allan yn y 
flwyddyn 1879, a daeth lluoedd yno o bob 
rhan o'r wlad, ac yn eu plith lawer o Gymry. 
Cawn fod ami i Gymro wedi bod yno yn flaen- 
orol, sef Evan E. Davis (Denver yn awr), Evan 
Davis (Emporia, Kas., yn awr;, Richard Jones 
(Montezuma yn awr) ac Edward Davis, pa rai 
fuont yno yn 1860 ac 1862; er hyny ychydig 
oedd nifer y Cymry yno hyd 1879, pryd y 
cawn yn "ninas y cymylau" o 300 i 500 o 
Gymry yn preswylio. Yn y flwyddyn hon 
sefydlwyd yma Ysaol Sul, Cyfarfod Gweddio a 
Seiat, ac yr oedd golwg pur lewyrchus ac 
addawol ar yr oil, ond byr fu parhad y cwbl. 
Yr adeg hon cawn i ddau ddiacon gael eu 
hethol ar eglwys Leadville, ond ni pharhaodd 
tymor eu swyddogaeth yn hir gan fod y Cymry 
mor ddifater, ac oherwydd hyn bu farw yr 
achos Gymreig yn y lie. Yn 1880 cawn i 
ddwy Eisteddfod leol gael eu cynal yma, un 
ar Ddydd Calan a'r Hall ar Ddydd Gwyl Dewi 
Sant; yn mhlith y buddugwyr ar y gwahanol 
destynau cawn Griffith D. Griffiths, Griffith CJee 



42 HANES CYMRY COLORADO. 

Jones, John Margam ac eraill, pa rai sydd 
wedi gadael Leadville er's llawer dydd bellacb. 
Bu amryw Gymry yn arolygwyr ar rai o fwn- 
gloddiau goreu y lie, megis Evan L. Jones 
(Prospect, Colo., yn awr), Cynfelyn a David 
Jones. Mae David Jones yn un o County 
Commissioners swydd Lake yn awr. Hefyd 
cawn yma Thomas G. Roberts (mab y Parch. 
Griffith Roberts, Lake Crystal, Minn.) yn cadw 
ystordy eang ac yn flaenor yn un o eglwysi y 
Methodistiaid Esgobawl er's llawer blwyddyn 
bellach. Ceir yn Leadville yn awr ryw 15 o 
deuluoedd Cymreig, heblaw llawer o bobl sengl. 



SWYDDI GRAND, GARFIELD A PITKIN. 

Ceir Cymy yn wasgaredig ar hyd y swydd i 
hyn. Yn Meeker deuwn o hyd i Owen Jones; 
yn Aspen cawn John R. Williams (yr hwn 
sydd yn un o hen sefydlwyr hynaf y lie) 
ynghyd ag amryw eraill; yn Penny's Hot 
Springs cawn William D. Parry yn cadw 
ystordy er diwallu anghenion y preswylwyr, 



SWYDD PUEBLO. 43 

ac yn rhan-berchenog yii rhai o fwngloddiau 
goreu yr ardal; yn Glenwood Springs, dra- 
chefn, cawn Thomas Williams (diweddar o 
Lawson, Colo.,) yn cadw ystordy esgydiau, ac 
yn Jerome Park, Cardiff a Newcastle cawn fod 
llawer o'n cydgenedl yn byw ac yn gweithio 
yn y gweithfeydd glo cyfagos. Arolygydd 
rhai o'r gweithiau yma ydyw William Morgan, 
diweddar o Braddock, Pa., os ydym yn cofio 
yn lawn. Bu ei fab farw yma yr haf diweddaf 
yn 21 mlwydd oed, ac yr oedd yn ddyn ieuanc 
hynod addawol, ond gwywodd y glaswelltyn 
ai flodeuyn a syrthiodd. 



SWYDD PUEBLO. 

Mae yn y svvydd hon rai ugeiniau o Gymry, 
llawer o honynt yn gweithio yn y tawdd-dai 
yn nhref Pueblo a'r amgylchoedd. Pa fiwydd- 
yn y sefydlasant yma gyntaf nis gwyddom, 
ond hyn a wyddom, sef fod llawer o Gymry yn 
Bessemer a Pueblo yn fiaenorol i 1880. Bu y 
diweddar Daniel N. Jones vn dal v swvdd 



44 HANES CYMRY COLORADO. 

o arolygydd ar y gweithfeydd haiarn yma am 
lawer blwyddyn, ac er yn ei fedd cawn air da 
iddo gan drigolion Pueblo. Yn awr ac eil- 
waith ca Cymry Pueblo y fantais o wrando 
pregetbu Cymreig, ac ar yr adegau hyny 
deallwn fod cynuUiadau lluosog yn dyfod 
yngbyd. 



SWYDD SAN JUAN. 

Yn mhlith sefydlwyr Cymreig cyntaf y 
swydd hon cawn Thomas Williams a'r brod3^r 
E. L. a R. Roberts. Cafodd y diweddaf ei 
ladd gan snowslide ddwy flynedd yn ol. Daeth 
y rhai hyn i Silverton tua y flwyddyn 1874. 
E. L. Roberts sydd yn cadw y Riverside Hotel 
3^no yn awr. Mae yn yr amgylchoedd hyn 
lawer o'n cenedl yn trigianu, a daeth llawer 
o honynt yno o ardal Aberystwyth, D. C. 
Yn mhlith Cymry y He hwn cawn y bardd J. 
Elerch Jones, y cerddorion Lloyd a Mason, 
ynghyd a llu eraill. Mae amryw o'n cenedl 
yn dal swyddi pwysig yn mwngloddiau goreu 



SWYDDI DELTA, MONTROSE, ETC. 45 

yr ardal. Ceir tua 50 o Gymry yn byw yn 
Silverton, ac yn dra mynych cynaliant gyfar- 
fodydd llenyddol. 



SWYDDI DELTA, MONTROSE, OURAY, 
SAGUACHE A SAN MIGUEL. 

Cawn i rai o'n cenedl anturio i'r swyddi hyn 
yn 1875, a diau mae y ddau gyntaf oeddynt 
Robert Jones a G. G. Pritchard, pa rai sydd yn 
byw yn awr yn Ames, swydd San Miguel. 
Yn 1880 aeth 0. L. Davis, R. W. Francis, John 
Lloyd ac eraill, i ardal Telluride, ac mae y 
blaenaf yn byw yno yn awr ac yn cadw un 
o'r masnachdai mwyaf yn y lie. Mae rhif y 
Cymry wedi cynyddu yn ddiweddar yn y 
swyddi hyn, ac mae bron yn beth anmhosibl 
myned i un camp yn y swyddi hyn heb ddyfod 
i gyffyrddiad a rhai o'n cenedl. 



46 HANES CYMRY COLORADO. 

SWYDD SUMMIT. 

Yn 1862 cawn i Richard Jones fyned i 
Tarryall, ond ni arosodd yno ond amser byr, 
fel yn 1867 cawn iddo sefydlu yn Montezuma, 
ac yr oedd yno amryw o'i ^enedl yn barod i'vv 
dderbyn gyda breichiau agored, sef yr hen wr 
Griffith Jones (Amlwch, G. C., yn awT), Griffith 
Gee Jones ac eraill. Yn mhen rhai blynyddau 
cawn i Evan L. Jones, Griffith D. Griffiths, 
John T. Davies, William W. Griffiths, Daniel 
Davies (Minneapolis, Minn., yn awr) ynghyd 
ag amryw eraill, fyned yno; aeth rhai o hon- 
ynt i weithio i'r St. John ac eraill i prospedio, 
fel yn 1870 yr oedd rhif y Cymry yn y lie hwn 
yn dra lluosog, ond yn 1880 dechreuasant was- 
garii oddiyno, fel erbyn hyn nid oes ond 3 neu 
4 yn y lie. 



SWYDD WELD. 

Cawn i David Llewelyn, Benjamin Davies a 
John Griffiths ddyfod i'r swydd hon yn 1871, 
gan sefydlu yn Erie, a'r flwyddyn ganlynol 



SWYDD WELD. 47 

dilynwyd Invy gan y Parch. John T. Williams 
a William Francis, pa rai a ddaethaiit yno o 
Bevier, Mo. Yr adeg hon dechreuodd y 
Cymry amlhau, fel yn y tiwyddyn 1873 cawii 
iddynt sefydlu Ysgol Sul, ac yn mhen ychydig 
dechreuodd y Parch. J. T. Williams bregethu 
i'w gydgenedl. Yn 1875, drachefn, sefydlwyd 
yr Eghvys yn y Town Hall, lie y buont yn 
addoli hyd nes yr oedd y capel wedi ei orphen 
yn 1883. Blaenoriaid yr Eglwys hon yn awr 
ydynt William Francis a Micah Williams. 
Mae yn Erie dri o bregethwyr yn byw, sef y 
Parch n. John T. Williams, John P. Jones a 
William G. Williams ; pregetha y ddau olaf 
bob yn ail Sul i gynorthwyo y Parch. John T. 
Williams, yr hvvn, oherwydd afiechyd sydd yn 
analluog i bregethu yn rheolaidd. Ar yr 2il 
o Fehefin, 1884, cynaliwyd Eisteddfod yn y 
lie hvvn, yr hon a drodd allan yn llwyddianus 
ag ystyried sefyllfa isel masnach ar y pryd. 
Mae amryvv Gymry tra enwog yn byw yn y 
pentref bychan yma, yn eu plith y cerddor 
galluog John Phennah, yr hwn a ymblesera 
gyda y gorchwyl o ddysgu cerddor iaeth i bobl 
ieuainc v lie. Hefvd cawn amryw o'n cenedl 



48 HANES CYMRY COLORADO. 

yn fasiiachw3'r llwyddianus yma, sef y Brodyr 
Morgans, Probert a Williams, T. Griffiths ac 
eraill, ynghyd a William Francis a John Rees 
yn rhedeg glofa y MacGregor, Davies a Jenkins 
yn gweithio glofa y Baker; hefyd dyna Micah 
Williams yn Ustus Heddwch, T. Williams, yn 
Marshal, Hugh Jones a John Phennah yn 
aelodau o'r Oity Council, fel cydrhwng yr oil 
rheda pethau yn y lie yn dawel a digynwrf • 
yn wir, y C3^mry ydyw bywyd y lie. Mae yn 
Erie dros 200 o'n cenedl yn preswylio. 



NODIADAU BYRION 



AM RAI O HRIF 



Gymry Colorado yn y Gwatianol Sefydliadau. 



PARCH. WILLIAM CHARLES. DENVER. 

Ganed William Charles yn Gwalchmai, Sir 
Foil, ac yrafudodd y teulu i Wisconsin yn 
1853. Mae William Charles yn fab i'r pregeth- 
wr enwo^: William Charles, yr hwn a fu yn 
seren eglur yn ffurfafen y pwlpud Cymreig. 
Ymfudodd ef a'i fam i Old Man's Creek, Iowa, 
yn 1864, ac yno y dechreuodd gwrthddrych y 
nodiadau hyn bregethu yn 1873, ac oddiyno 
aeth i athrofa y Presbyteriaid yn Chicago. 
Bu yn weinidog eglwys Bresbyteraidd Dodge- 
ville, Wis., am lawer blwyddyn a thrwy ei 
offerynoliaeth ef yr adeiladwyd y capel hardd 
sydd ganddynt. Collodd Mr. Charles ei iechyd, 
ac oherwydd hyny daeth i Colorado yn 1886 
gan sefydlu yn Denver, ac efe fn yn offeryn i 



50 NODIADAU BYRION. 

sefydlu yr eglwys yma. Mae iddo air da fel 
pregethwr a christion, ac hyderwn yr arbedir 
ef i wiieyd llawer o ddaioni eto yn ngwinllaii 
ei Arglwydd. Fel hyn yr ysgrifenodd Cefni 
Parry yn Y Wasg am y teulu yraa: " Yr oedd 
y Siarliaid yn genedl o bregethwyr. Clywais 
yr hen wr John Charles (taid Mr. Charles) a'i 
bedwar mab yn pregethu. Y meibion oeddynt: 
Hugh Charles, Tymawr, John Charles, Pen- 
hesgyn, Dafydd a William Charles, Gwalchmai. 
Ond William oedd seren ddisglaer y teuhi a 
seraph tanllyd y pwlpud yn Mon." 



LLEWELYN P. DAVIES, CENTRAL. 

Daeth Dr. Davies i'r America o Lerpwl tua 
thair blynedd yn ol, ac a sefydlodd yn Central. 
Mae yn un o gyfferwyr goreu y dalaeth, ac yn 
rhan-berchenog yn y " Best Drug Co." Efe ydy w 
Arolygydd Ysgol Sul Russell. Mae yn brysur 
iawn yn llywyddu cyfarfodydd llenyddol Rus- 
sell ac yn clorianu y beirdd a'r llenorion yno 
ar bob adeg. Nid oes ar Doc. gyvvilydd arddel 
ei wlad, a'i arwyddair bob amser ydyw "Cas 
gwr na charo y wlad a'i macco," ac ni raid i'r 



PRIF GYMRY (;orX>AADO. 51 

Cymro ofni digio Mr. Da vies wrtli barablu 
iaith ei fani yn y masnachdy eang; na mae 
yiio groesaw calon i Gyrnro a Chymraeg. 
Llwvddiant id do. 



GRIFFITH EVANS. ESTES PARK. 

Mae y gwr hwn yn enedigol o Ogledd Cymru. 
Gadawodd "hen v/lad y menyg gwynion" rai 
blynyddau yn ol, ac a sefydlodd yn Wisconsin, 
o ba le y daeth i Colorado yn 1867 gan sefydlu 
yn Denver. Aeth oddiyma i swydd Boulder 
yn 1873 ac ymsefydlodd yn Estes Park,ac yma 
cawn iddo fyned i helbul oherwydd i Mountain 
Jim, fel ei gelvvid, roddi rhybudd i Evans ym- 
adael o'r lie, yr hyn ni wnaeth, gan feddwl yn 
ddiau fod public domain Uncle Sam yn rhydd 
iddo yntau gystal a Mountain Jim sefydlu 
arno. Y canlyniad fu i Mountain Jim ymosod 
ar Evans yn ddirybudd, ond profodd yr ornest 
hon yn angeuol i Jim a rhydd ha wyd Evans ar 
fyrder. Mae Evans yn rhan-berchenog yn 
rhai o fwngloddiau goreu yr ardal yn awr. 



.^2 NODIADAU BYRIUN. 

ANRH. MELVIN EDWARDS. DENVER. 

Ganed Melviii yn iihalaeth Wisconsin, ac yno 
mae ei fam yn byw yn awr. Daeth i Colorado 
ryw 12 mlynedd yn ol. Mae Melvin Edwards 
yn Gymro, ond fel llawer eraill yn analluog i 
siarad yr iaith. Bu yn Ysgrifenydd y dalaeth 
am 4 blynedd a chyflawnodd y swydd er bodd- 
lonrwydd cyffredinol. Er nad ydyw ond dyn 
ieuanc mae wedi casglu llawer o gyfoeth. 



EX-GOV. JOHN EVANS, DENVER. 

Ganed John Evans yn nhalaeth Ohio. Daeth 
ei deulu i'r wlad hon o ardal Porthmadog, G. 
C. Nis gall siarad ond ambell air o'r Omeraeg, 
er hyny mae y gwaed Cymreig yn berwi trwy 
ei gorph. Cawn iddo sefydlu yn Illinois yn 
lied gynar,ac er anrhydedd iddo ef yr enwyd 
Evanston yn y dalaeth bono. Yn 1862 y daeth 
i Colorado i weinyddu y swydd o lywodraeth- 
wr, ac yma y mae eto. Mae iddo amryw blant 
ac enwir yr oil ag enwau gwir Gymreig. Ceir 
John Evans bob amser yn barod i helpu ei 
gydgenedl, ac mae iddo air da gan bawb. 



TKIF (^YMJIV CUIA>I:AI)0. 53 

MORGAN GRIFFiTHS, COAL CREEK. 
Uaned gwrthddrych y iiodion hyii yii Ciiio, 
ond ymfudodd oddiyno i Pennsylvania. Yr 
oedd yn y dalaeth bono ainser terfysg y Molly 
Magttires, ac yn un o warcheidwaid Reading ar 
y pryd. Daeth i Colorado yn 1881 a sefydlodd 
yn swydd Fremont. Mae Morcrar. yn Gyiiiro 
i'r earn, ac yn cael yr ymddiried llwyrafgan 
ei genedl a'r Americaniaid, ae mae ei etholiad 
yn sirydd swydd Fremont yn profi hyny. 



WILLIAM FRANCIS, ERIE. 

Ganed William Francis yn Gwarycaean, 
Morgan wg, a daeth i'r Amerig yn 1871, gan 
sefydlu yn nhalaetli Pennsylvania, ac oddiyno 
aeth i Bevier, Mo. Cawn iddo sefydiu yn Erie 
yn 1872. Mae Francis yn Gymro aiddgar ac 
yn cam pobpetb perthynol i'w genedl. Mae 
yn un o ddiaconiaid eglwys Erie er's llawer 
blwyddyn. Efe a enillodd y wobr am y traeth- 
awd ar ^'Gariad" yn Eisteddfod Golden City. 
Mae yn un o gwmni y MacGregor Coal Co. 
Dyma un o'r dynion mwyaf addfwyn y daetb- 
om i gyffyrddiad ag ef, a cbawn air da iddo 
gan bawb a'i adwaena. 



54 NODIADAU BYRION. 

GEORGE N. HUGHES, COAL CREEK. 

Ganed hwn yn nghymydoi^aeth Gwrecsani, 
G. C. Ynifudodd i dalaeth Pennsylvania rai 
blynyddau yn ol, a daeth i Colorado yn 1881. 
Efe ydyvv Maer " dinas y glo," ac mae pawb yn 
hoft o liono. Caria yn mlaen fasnach goed ar 
raddfa eang. Mae yn un o'r d3nHon goreu a 
mwyaf cyrawynasgar ac yn Gymro i'r earn ao 
yn gwneyd ei oreu o blaid pobpeth Cymreig 
yn y lie y preswylia. 



R:CHARD HUGHES, COAL CREEK. 

Ganed liwn yn Rhosymor, Sir Flint, a chawn 
id'Tio yjnfudc i New Jersey yn 1867, ac oddiyno 
daeth i Colorado yn 1878, gan sefydlu yn 
Coal Creek. Mae Hughes yn un o ddiaconiaid 
yr eglwys yno er's 5 mlynedd bellach, ac yn 
un o'r ffyddloniaid, a cheir iddo air da gan 
bawb yn y gymydogaeth. Cadwa ystordy yn 
y He, ac fel llawer eraill o'n cenedl yno 
cafodd gryn draw back adeg streic 1884. 



PRIK GYMRY COLORADO. 55 

GRIFFITH D. GRIFFITHS, PROSPECT. 

Ganed y gwr hwn yn ardai Bethesda, Arton. 
Ymfudodd i Vermont yn 1865, ac oddiyno i'r 
talaethau deheuol. Yn 1874 daeth i Colorado 
gan sefydlu yn Georgetown. Cawn iddo symud 
yn dra mynycli, ond mae yn swydd Gunnison 
yn awr er's 9 mlynedd, ac yn rhan-berchenog 
yn rhai o fwngloddiau goreu Rock Creek a 
Galena Mountain. Cafodd ei ethol yn Ustus 
Heddwch yn y swydd hon amryw droion, ac y 
mae iddo air da yn mhob He y bu yn byw. 
Mae Griff yn Gymro trwyadl ac yn earn pob 
peth Cymreig. Mae yn lienor a bardd tra 
gwych,ac wedi bod yn tuddugoliaethus amryw 
droion mewn Eisteddfodau lleol, ac ar bob am- 
gylchiad ceir ef yn barod i helpu ei gyd-ddyn. 



ROBERT R. GRIFFITHS, DENVER. 

Ganed R. R. yn agos i Pwllheli, G. C. Ym- 
fudodd i Chicago yn 1867 gyda'i gyfaill John 
T. Da vies. Daeth i Georgetown yn 1870 ac 
oddiyno i Denver yn 1871. Self-made man 
ydyw heb gael bron ddim ysgol ddyddiol, er 
hyny nis gellir ymddyddan ag ef ar bron un- 



5f) XODIADAU BYRTOX. 

riiyw bwnc liag ydyw yn hyddysg- ynddo. 
Mae yn un o'r athrawon goreu, yn ddadieuwr 
da ac yn feirniad craffus. Mae yn ddewis-ddyn 
gan Gymry Denver i lywyddu eu cyfarfodydd 
a gwna hyny bob amser yn drefnus ac i'r 
pwrpas, ac nid anfynych y gelwir arno i 
areithio. Saer ydyw wrth ei alwedigaeth ac y 
mae yn un o grefftwyr goreu y brif-ddinas. 
Eu am rai blynyddau yn ben-gweithiwr i 
AfcPhee a McGinnity. Mae wedi casglu cryii 
lawer o gyfoeth er paii yma ac yn cynieryd 
gofal o'i eiddo, er byny cawn ei fod bob air-ser 
yn barod i belpu pob achos teilwng. 



JOHN G. JENKINS, DENVER. 

A aned yn Nantgarw, ger Caerdydd, D. C. 
Yrnfuddodd ef a'r teulu i'r wlad hon rbyw 23 
mlynedd yn ol gan sefydlu yn Ohio, o ba le y 
daeth i Colorado yn 1872 gan sefydlu yn Canon 
City, ac oddiyno drachefn i Denver yn 1879. 
Dyn bychan o gorpholaeth ydyw, er hyny mae 
yn llawn o'r tan Cymreig. Efe ydyw llywydd 
cymdeithas y Cambrians yma er's llawer o 
amser bellach. Mae pawb yn Colorado yn hoff 



PRIF CIYMRY COLORADO. 57 

o "Jenkins y Crydd," ac iddo air da gan bawb. 
Mae yn cadw ystordy esgydiau eang yma yn 
715 15th Street, ac y mae croesaw calon i bob 
Cymro i'w gael yno. 



THOMAS E. JENKINS, CENTRAL. 

Ganed gwrthddrych y nodiadau hyn yn Sir 
Aberteifi. Ymfudodd i'r Amerig yn 1864 gan 
sefydlu yn Wisconsin, ac yn 1870 daeth i Cen- 
tral, He y mae yn awr. Cawn fod Tom yn un 
o ddaearegwyr goreu swydd Gilpin, ac wedi 
bod yn arolygydd ar rai o fwngloddiau goreu 
yr ardal. Mae bob amser yn flaenllaw gyda 
llenyddiaeth — yn fardd ac yn lienor da, ac 
wedi bod yn fuddugol niewn aral i Eisteddfod. 
Efe ydyw prif seren Eisteddfodau lleol yn 
y rhanbartb, a bu yn feirniad yn Eisteddfod 
Golden ac yn Eisteddfod Denver, 1884. Hefyd 
cawn ei fod yn Alderman yn nhref Central, yr 
hyn a ddengys fod gan drigolion y lie feddwl 
mawr o bono. 



58 NODIADAU BYRION. 

EDWARD JONES. RUSSELL GULCH. 

Ganed "y Cymro tew a dedwydd" hwn yn 
Dolgellau, G. C. Daeth i Colorado yn 1870 o 
Bevier, Mo. Un o'r "'Welsh Quartette" ydyw, 
sef hen berchenogion y mwngloddiau " Champ- 
ion " a'r "Arizona." Ar ol gvverthu allan, sef- 
ydlodd fasnach yn Russell, lie y ceir ef heddyw 
yn hynod Iwyddianus. Dyn dystaw a diym- 
hongar, bob amser yn barod i wirio yr hen 
ddiareb mai "cyfaill cywir yn yr ing y'i 
gwelir." Y raae yn lienor a bardd tra ad- 
nabyddus ac yn "aiddfedawl Eisteddfodwr." 
Y mae yn parhau yn siriol a dirodres er y 
mawr glod a dderbynia drwy y papurau Saes- 
oneg am ei allu a'i ddiwydrwydd fel arweinydd 
y "Welsh Choral Union." Cawn fod awen 
"lorwerth Meirion " wedi deffro o'i chwsg yn 
ddiweddar, ac yntau yn cipio y gwobrwyon yn 
nghyfarfodydd Russell. 



ROBERT PARRY, ST. ELMO. 

Brodor o Sir Ddinbych, G. C, ydyw Cynfelyn. 
Ymfudodd i'r wlad hon lawer blwyddyn yn ol. 
Sefydlodd yn Leadville yn 1879 ac oddiyma 



PRIF GYMRY COLORADO. 59 

cawn iddo fyned i St. Elmo, lie y cartrefa yn 
awr. Mae Cynfelyn yn ddaearegwr tra gwycli 
ac wedi cael profiad helaeth yn y mvviigloddiau. 
Bu yn arolygydd ar rai o fwngloddiau goreu 
yr ardal, megis y "Mary Murphy" a'r "Tom 
Murphy." Bu yn feirniad mewn ami i Eis- 
teddfod, a chawn ddarnau o'i farddoniaeth yn 
ymddangos yn dra mynych yn y papurau 
Cymreig. 



JOHN PHENNAH, ERIE. 

Brodor o ardal Gwrecsam, G. C, ydyw hwn. 
Daeth i Colorado yn 1880 gan sefydlu yn Den- 
ver. Yn 1883 aeth oddiyma i Alpine, Colo., ac 
oddiyno i Erie, He y mae yn awr. Dyma un o 
gerddorion goreu y dalaeth — yn ganwr da ac 
yn hyddysg yn elfenau cerddoriaeth. Bu yn 
feirniad mewn ami i Eisteddfod yn y dalaeth. 
Mae yn aelod o City Council Erie. Hefyd efe 
sydd yn dysgu cerddoriaeth i bobl ieuainc y lie. 
Dyn distaw a diymhongar ydyw,^a chawn iddo 
air da gan bawb. 



60 NODIADAU BYRION. 

JOHN G. ROBERTS, DENVER. 

Ganed y gwr hwn yn ardal Llanrwst, G. C, 
ac ymfudodd ei rieni i'r wlad hon ryw 40 
mlynedd yii ol gan sefydlu yn Wisconsin. 
Mae yn fab i'r Parch. Griffith Roberts, Lake 
Crystal, 'Minn. Daeth John G. allan i Colorado 
yn 1863 gan sefydlu yn Central; oddiyno aeth 
i Georgetown, lie y bu yn arolygydd ar rai o'r 
mwngloddiau cyfoethocaf. Tua 2 flynedd yn 
ol symudodd ef a'i deulu i Denver, ac yrna y 
mae yn awr, ac nid anfynych y gelwir arno i 
lywyddu cyfarfodydd y Cymry, heblaw beirn- 
iadu ac areithio, yr hyn a wna er boddlonrwydd 
cyffredinol. Bu am flynyddau yn ddiacon 
ffyddlon yn eglwys Bresbyteraidd Georgetown, 
a chawn iddo adael gair da ar ei ol yno fel dyn 
a christion. » 



JOHN G. ROBERTS, IDAHO SPRINGS. 

Ganed y gwr hwn yn Beddgelert, G. C. 
Wedi treulio rhai blynyddau yn Awstralia 
daeth i Idaho Springs yn 1872, ac yn fuan 
cawn ef yn adeiladu melin fawr (Concentrator) 
i Collum Bros. Wedi ei gorphen a'i rhedeg yn 



PRIF GYxMRY COLORADO. 61 

llwyddianus am beth amser cafodd alwad i 
godi un arall yn Black Hawk, a phan yn codi 
hon cafodd freintebau (patents) gwerthfawr o 
Washington, a pharodd y rhai hyn chwyldroad 
effeithiol hyd yn nod yn y " Stamp Mills." 
Daeth yn enwog fel celfyddydwr cywrain a 
daeth gofyn gvvyllt am ei wasanaetli. Wedi hyn 
cawn ef yn adeiladu melyn fawr yn Lake City, 
San Juan, i gwmni o Loegr, ac fel arfer, trodd 
hono allan yn llwyddiant perffaith a dychvvel- 
odd yntau i swydd Gilfjin er codi melin yn 
Russell i gwmni o'r Alban. Yn y man wele 
felin arall yn codi ei phen yn Idaho Springs ; 
ond er rhagoroldeb y rhai hsm yr un a gododd 
ar Fall River, ger Idaho Springs, ydyw gorch- 
estwaith ei fywyd. Dyn distaw a diymhongar 
ydyw, ond yn genius i'r eithaf. 



LEWIS ROBERTS, DENVER. 

Yn Sir Frycheiniog y ganed Lewis, ond bu 
yn trigianu yn Merthyr, D. C, o ba le yr ym- 
fudodd i Colorado yn 1879 gan sefydlu yn 
Denver. Mae "Lewis Brycheiniog" yn Eis- 



62 NODIADAU BYRION. 

teddfodwr dihafal, yn Gymro da, ac yn lienor 
gwyeh; yn siaradwr rhwydd a bob amser i'r 
pwrpas. Efe ydyw ysgrifenydd y Cambrians 
er's blynyddoedd bellach a diau mai anhawdd 
fuasai cael ei well. Mae yn un o'r cadeirwyr 
goreu,ac yn llawen yn mysg cwmni Vjob amser. 
Mae yn hyddysg yn hanes ei genedl, yn wladol 
a chrefyddol. 



THOMAS G. ROBERTS, LEADVILLE. 

Ganed Thomas G. yn Racine, Wis. Mae 
yntau yn fab i'r Parch. Griffith Roberts, Lake 
Crystal, Minn. Daeth Thomas i Colorado yn 
mis Tachwedd, 1863, gan sefydlu yn Central. 
Oddiyno aeth i Georgetown yn 1864, ac oddi- 
yno, drachefn, yn 1879 i Leadville, lie y mae 
yn awr yn cadw ystordy ar raddfa eang. Mae 
yn rhan-berchenog yn un o fwngloddiau cyf- 
oethoeaf swydd Summit. Cawn ei fod yn 
fiaenor yn un o eglwysi yr M. E. yn Leadville 
er's blynyddau bellach, ac ni chlywir iddo ond 
gair da gan bawb. 



PKIF GYMKY ('OJA)K ADO. (k> 

MORRIS THOMAS, DENVER. 

Un o becJwar sydd yn gwneyd i lyny gwnini 
Sauer, McSliaiie & Co., Central ('ity, pa rai 
sydd yn dwyn yn nilaen un o'r masnachdai 
helaethaf yn y Mynyddoedd Creigiog, gan y 
derby niant yn flynyddol dros $300,000 am 
nw3'ddau. Daeth Thomas i Gregory Gulch yn 
1859, a llwyddodd tuhwnt i'vv ddisgwyliadau yn 
y mwngloddiau. fel erbyn lieddyw cawn ef yn 
gysurus ei amgylchiadau ac yn rhan-berchenog 
yn rhai o brif adeiladau Central, heblaw y tai 
sydd ganddo yn Denver. Symudodd Morris 
Thomas i Denver yn 1884. Yn 1863 cawn 
iddo ymuno mewn glan briodas gyda Hannah 
Thomas, o ardal Dodgeville, \¥is., a diau mai 
hon ydoedd y briodas Gymreig gyntaf yn 
Colorado. Mae Morris Thomas yn Gymro o'r 
iawn ryw, a cheir ef bob amser yn barod i 
gynorthwyo ei gyd-ddyn. 



EDWARD W. WILLIAMS, RUSSELL GULCH. 

Ganwyd a magwyd y bonwr hwn yn Dol- 
gellau, G. C. Ymfudodd i'r Amerig yn 1808 
gan sefydlu ger Racine, Wis. Yn 1870 daeth 



64 NODIADAU BYRION. 

i Colorado gan sefydlu yii Russell Gulch. Fel 
darganfyddwr a rhan-berchenog y mwnglawdd 
"Champion," yii 1876, y daeth i sylvv cyffred- 
inol gyntaf, a gwerthwyd y mwnglawdd am 
bris uchel yn 1878, ac wele Williams yii sef- 
ydlu masnach gyffredinol yn Russell, gan sicr- 
hau y swydd o Bostfeistr yno, yr hon swydd a 
leinw hyd heddyvv. Yn 1886 gwerthodd yr 
"Arizona," mwnglawdd cyfoethog arall, am 
bris boddhaol, a daeth i'r gwyneb ar unwaith 
fel un o ddinasyddion mwyaf craffus ac antur- 
iaethus swydd Gilpin. Fel dyn cenedlgarol 
mae bob amser yn barod i hyrwyddo pob 
mudiad Cymreig, ac i gynorthwyo ei gyd- 
genedl. Pan yr oedd cwmvvi "du, du, di-des" 
(Emrys) yn hofran uwchben Russell, a chyt- 
alaf yn dychryn ac yn cefnu ar y He a'r 
mwnwyr yn llwfr a digalon, neidiodd Will- 
iams i'r adwy a phrofodd, trwy roddi gwaith 
i ddegau o fwnwyr, fod ganddo yr ymddir- 
ied llwyraf yn y rhanbarth, a mawr y clod a 
dderbyn gan y mwnwyr am eu cadw ar y 
gwyneb yn y cyfnod tywyll hwnw. Profodd 
ei fod yn deall ansawdd y mwngloddiau yn 
well na neb, ac heddyw cawn ef yn mwynhau 



PRIF (4YMKY COLORADO. H5 

ffrwyth y cynhauaf toreithiog. Mae yn rhari- 
berchenog yn rhai o fvviigloddiau cyfoethocaf 
rhanbarth Russell. Wedi ac yn gwrthod pob 
swydd gyhoeddus, ymfoddlona ar fwynhau ei 
Iwyddiant gyda'i deulu caredig. 



PARCH. JOHN T. WILLIAMS, ERIE. 

Ganed y gwr parchedig hwn yn y Twrch, 
ger Penycae, D. C. Ymfudodd i West Vir- 
ginia lawer blwyddyn yn ol, ac oddiyno i 
Ohio, a thrachefn, yn 1872 daeth i Colorado 
gan sefydlu yn Erie. Mae John T. Williams 
yn "Israeliad yn wir" yn ol syniadau pavvb a'i 
adwaena. Mae wedi gwasanaethu llawer ar 
Gymry Colorado yn ei ddydd, ond yn ddiwedd- 
ar, oherwydd afiechyd, metha wneyd yr hyn a 
ddymuna dros ei Arglwydd. Mae bob amser 
yn barod i helpu ei genedl, a cheir iddo air da 
fel pregethwr a christion. Dymunwn iddo hir 
oes i wneyd rhagor o les. 



OI-j^odio9 <5yffr(^di9oL 



Gwelwn oddiwrth yr hyn a ysgrifenwyd, fod 
cenedl y Cymry wedi bod yn bur flaenllaw yn 
iiadblygiad y dalaeth hon, ac am hyny dylent 
gael y clod a haeddant. 

Ai tybed y rliaid i Gymry America wrido 
oberwydd ymddygiad y Cymry yn Colorado? 
Na atto Duw. Oblegid cawn fod rbai o'n cen- 
edl yn y dalaeth yn llenwi sefyllfaoedd pwysig 
mewn byd ac eglwys, ac yr ydym yn credu y 
dylai CVmry y "Centennial State'' fod yn 
falcb o'u banes o 1859 byd yn awr, ac ni raid 
iddynt gywilyddio pei lledaenid dros yr boll 
fyd. 

Ycbydigoedd rbif y Cymry yma yn 'o9,ond 
yn '89 bernir fod yn y dalaetb tiia 3,500 yn 
byw, yr byn a ddengys gynydd sylweddol. 

Cawn befyd fod amryvv o'n cenedl wedi 
llwyddo i fyned yn gyfoetbog wrtb dreiddo i 



OL-NODION CYFFREDINOL. ()7 

groinbil y "Rockies" am y trysorau cuddiedig, 
ii chawn lawer yn cyrchu at yr uii nod. 

Credwn ein bod wedi rlioddi cryiiodeb llawn 
a chywir o " Hanes Cymry Colorado" mor 
agos agy mae modd. 

Ein harwyddair bydded — 

"I Fyny i^o'r Nod, 
Dringwn lethrau serth Clod." 



,^^ 



w^HaF^ 


LIBRARY OF CONGRESS 


^%^:i-M 


^ 


017 056 239 2 • 



%J^' 



